hemid-dadizade-tebrizi

Friday, February 04, 2005

Milli Dəyərlər Sisteminə bir Baxiş

عیلرضا بیک اردبیلی و دکتر مناف بیک سببی سوئدده و تبریزده حامد ایمان و عزیزی جنابلارینین بیر بیرلری ایله آتيشمالارینا بیر گوریز

حمید دادی زاده

گل اينسان اؤولادی، وئره ک ال اله
سیخیرام اليوی قارداش الی تک
اوره کلریمیزله٬ اللریمیزله،
اينسانلیق آدینا آبیده تیکک

ائل گوجو٬ سئل گوجو دئمیش آتالار
اينسانلار بیرله شسه دونیا جننتدیر،
نه آجلیق ، نه اؤلوم، نه دهشت قالار،
؟بو نه قیرهاقیردیر ، بو نه وحشتدیر.

دوغرودان دا بو سؤزلری هئچ بیزیم قولاغیمیز ائشیدیرمی؟ آذربایجانلی اولاراق بو سؤزلرین ائعتيبارینا و تاریخی دیه رلرینه، هئچ فیکیر وئریریک؟ بوسؤزلری مراغالی بولوت قاراچورلو، دده قورقود داستانلاریندان، بدیعی حالتده و یئنی فورمادا، سازيمین سؤزو آدلی اثرینده، 40 ایل بوندان قاباق دئمیشدیر. بو سؤزلرده آذربایجان میللتینین ميللی دیه رلری، تاریخی کاراکتئرلری و وارلیق نيشانه لری وار. دئمک کی هر ميللتین وارلیغی و اونون بیر ميللت اولاراق هوويیتی، اونون یاشایيش خصیصه لرینده و ميللی ديه رلر سیستئمینده گؤزه ديیر. 40 ایل بولوت قاراچورلودان سونرا، اونون ميللی ديه رلر حاققیندا و بیرلیک کونسئپتنیده (concept) وئریلمیش سؤزونو، موعاصير شاعیریمیز، ايسماعیل جمیلی باشقا سؤزلرله بیان ائدیر:

اؤز الىیله باغبان باغی یولاندا
غونچه باغری یاریلماسین٬ نئیله سین؟
یار دیلیندن یادلار سؤزون دویاندا
سئودالیلار داریلماسین نئیله سین؟

سؤزون ائعتيبارینى و کلمه یا بوگونکو تئرمینولوژیده دیسکورسون مقامینى آذربایجانین یازیلی ادبیياتیندا قرنلر بوندان اؤنجه گؤرمک اولار. بوگون دیل شيناسلار میللتلرین اونودولموش هوويیتلرینى و اينسانلارین مدنیيت اوزره وارلیقلارینى اونلارین آنا دیلینین کؤلگه سینده آختاریرلار. گرچکلیک عالمینده بو سوال اؤنوموزه گلیر کی بو میللی قوووه نه دیر کی بوگون میلیونلار اينسانی اؤز هوويیت و کیملیکلری اوچون یولا سالیب و آیدینلادیبدير؟. هوويیت سؤزوندن دانیشاندا ایکی جوره معنا بوردا منظور اولا بیلر. بیریسی فردی هوويیت و ایکینجیسی جمعی یا ميللی هوويیت آدلانابیلر. ( ( Collective Identity

دئمک اولار دیلین باخیمیندان، آذربایجان میللتی اؤز فردی و کولئکتیو هوويیتینى ایران اراضیسينده آسیلی حالدا گؤروب و بوگون اونا گؤره دونیا کولتوره ل رونئسانس وضعيیتینده، آذربایجان میللتی بو هوويیتین آردیندادیر. فردی هوويیت سیستئمی بیر میللتین فردی دیه رلرینى و یا خود اينسان حاقلارینى اونا گؤسته ریر و هر فردی بیر میللته باغلایير. فردی هوويیت اينسانین کولتور مجموعه سینده معنا تاپیر و بو هوويیت و وارلیغین تمل داشی و بینؤوره سی کیمی اولان فردین آنا دیلی حئساب اولونور، او دیل کی هر فردی بیر کولتورلو اينسان کیمی بیر میللته باغلايیر. ( کولتور کلمه سی حاقیندا بیر ایضاح لازیمدیر. بو کلمه لاتین اصلینده (kulcurel) شکلینده ایشله نمیش و بار وئره ن توپراق اوندان منظور اولاردی. سونرا یارادان بئيین´ه ده ايطلاق اولوندو ، اوول فيرانساجا و سورا اینگلیس دیللرینه واريد اولدو)* ائله اونا گؤره او نئچه دیللی و مولتی کالچير اؤلکه لرده ، کى بیر دیل رسمی و ايجباری دیل ائعلام اولور و دئسپوتیک سیستئم باشقا دیللری حاشیيه ده ساخلايیب اؤلدورور، او اؤلکه لرده غئیر-ى حاکيم دیللرین صاحيبلری اؤزلرینى بیر میللت اولاراق تبیین ائتمک ایسته يیرلر. ميثال ایچون ایران توپراقلاریندا ميللی هوويیت موعضوسو چوخ بیر کومپلئکس حالتده قرار تاپیر. کئچن یوز ایلده، مشروطه اينقيلابیندان سونرا، مشروطه حرکاتینین باشچیلارینین آمال و آرزولارینى دفن ائده نلر، چالیشیبلار ایراندا یالنیز بیر دؤولتی اولاراق جمعی هوويیت یارادسینلار. او دا ایرانین رسمی دیلی فارسی اولماغینا گؤره، بوتون میللتلرین مماليک-ى محروسه دئیيلن ایراندا، فارسلاشدیرما پروسئسینده، حاکيم هوويیتىیله آدلانديرسینلار. برندا شیفر، اوز یئنی کیتابیندا، کى هاروارد اونیوئرسیته سی چاپ ائدیب، اطرافلی بو مساله حاققیندا آراشدیرما قاباغا آپاریبدیر. او دئیير: ريضا شاه خيیابانی حرکاتیندان (1920) اينتيقام آلماق ایچون آذربایجان میللتینین دیلینى و وارلیغینى نيشانه گئدیب و فارسلاشديرماق و آسیمیلاسیيون سیاستلرینى تعلیمات و دؤولتی ساحه لرده، رحمسیزلیکله ایره لی سوردو.

آمما هر نه یی دانماق اولسا دا، بیر بؤیوک تاریخی میللتی دانماق اولماز. اونا گؤره ایران جمعیيتی بو یوز ایلده پيسیکولوژیک بؤحرانلارا معروض قالیب و آزادلیق و دئموکراسیيا مفکوره لری بیر یئره چاتمامیشدیر. اؤز اساسی و ايبتيدايی حاقلاریندان محروم قالان میللت نئجه بؤیوک شوعارلارا بئل باغلایابیلر؟ بوگون دیل اویانیشی، هوويیت کامپانیاسی و ميللی حرکات گوجله نمکده دیر. ميللی دیه رلر، ازیلیب و بولاندیریلسا دا، اينسانلارین وارلیغینا باغلی اولماسینا گؤره، نسیلدن نسیله ترانسفئر اولوب و مونتقيل اولونور. و بو دیه رلر فردی اولاراق او میللتین آحادینا سوسیال کاراکتئر و فردی کیملیک باغیشلايیر. اونا گؤره بیر آذربایجانلی اؤزونو بو عئلمی و آنتروپولوژیک زمینه ده بیر تورک دیللی آذربایجانلی گؤرور.

تاسسوفله دئمه لىیم کی بوگون آذربایجان میللتی ایراندا اؤز ضیيالیلارینین بعضیسیندن قاباقجیل اولوب و اؤز آنا دیللرینى مکتوب شکیلده اؤیره نیب و اونا بیر فورما وئرمک حالیندادیرلار. گئنه تاسسوف یئری وار کی بو ضيیالیلارین بیر پاراسی هله اؤز آنا دیلینى اؤتوروب، بیر بیرلری ایله باشقا دیلجه توخونوب و تؤهمتلر دونیاسیندا سئیر ائدیرلر. ایراندان ائشیکده ، ايسوئچ یا سوئدده اردبیلی و مناف سببی و ایراندا حامد ایمان و آقای عزیزی بیکلرین آتيشمالاری و بیر بیرلرینه حواله ائتدیيی ايتتيهاملار بیر نومونه منیم سؤزومه حئساب اولونور. بو سيرا یازیلار آذربایجان ضيیالیلارین آراسیندا، او دا اؤز آنا دیللرینده خئیر، بیر آیری دیلده نه دن خبر وئریر؟. بوردا یالنیز گوله شمه و قودرت داواسی گؤزه گلیر. بوردا "من" "من" دئمک عالمی گؤزه گؤرسه نیر. شاعیریمیز بو عالمی، کى نه ديه رلی و یئرلی اؤز آنا دیلینیزده تنقید، بلکه باشقا ساحه لرده یاریش گؤسترمکدير، بئله یازیر:

من من دئمک نه یه یارار آ دوستلار
"بیز" اولماساق بیر بیر بیزی بودارلار
سئودامیزین کؤرپه قارانقوشلارین
قودوز یادلار دیری دیری اودارلار

(بونا اشاره ائدیم کى فارسی و یا اينگلیسی و یوزلر باشقا دیللر، هامیسی فیلولوژی عئلمینده برابر مؤوقئعی و مقامی وار و بورادا بیر دیلی تاپداماق منظوروموز دئيیل. ) آنا دیلی بیر "کامين گيراند " یا موشترک بیر زمینه بیر میللتین وارلیغیندا حئساب اولونور. اونلار بیر میللتین وارلیغینى، و وارلیغینین موعیين نيشانه سینى٬ کی دیل حئساب اولونور، اسکیک سانیرلار، اونلار نه اوصوللار ایله او میللتین وارلیغیندان مودافيعه ائده بیلرلر؟ و یا اونلار کی میللتین هوويیت اوزه زه (؟) کولئکتیو حرکاتی و ميللی اویانیش یولوندا چالیشمالارینا واهی ايتتيهاملارلا داش آتیرلار، اونلار گله جکده بو تاپدالانمیش خالقا نه جواب وئره جکلر؟

بو گرچکلیک گوندن گونه آیدینلاشیر و فردی هوويیت و جمعی وارلیق حيسسی بیر قودرتلی نیرو کیمی چوخالیب، گوجله نمک ده دیر. بو دونیا مدنیيتینده بیر ایشیقلی صحیفه کیمی پارلایير. بونا گؤره کی بیرله شمیش میللتلر یا "یونایتيد نئی شينز" اؤز چارتيرلاریندا میللتلرین وارلیغيندان و اونلارین دیللریندن موحافيظه ائتمه يی چوخ بیر اؤنه ملی وظیفه سانیب و بو ایشی دونیا مدنیيتینی گوجله ندیرمک کیمی گؤرورلر. چونکو ميللی وارلیغین "سؤزچوسو" ، "آییق بئینی" و " جانلی سسی" هر ميللتین آنا دیلیدیر. بوردا هر میللت، اؤز یاشادیغی تاریخی توپراقلاردا اؤز وارلیغینین دوامینى یوخاری سويیه ده ثوبوت ائتمک ایسته يیر و هر میللتین اعلا سطحیده وارلیغینین ثوبوتی و ايقتيداری اونون مکتوب ادبیياتی و دیل ايستاتوسونا باغلیدیر. ائله اونا گؤره بو آرئنادا ساغ-سول و سن-من و یا قودرت مفکوره لری معنا تاپمیر. آخی شاعیر دئمیشکن:

"بیر دوستاقدا٬ بیر زنجیرده باغلىییق
منیم سنین٬ سولون ساغین یئرى می؟

نه گؤزه ل و نه قده ر مسوليیتلی، مئهريبان و صفالی شاعیریمیز زامانین نبضینى و حرکاتین اوره يینده دؤیولن قلبین ایستکلرینی، دوشونور و بیزه ادبی بدیعی شکيلده فیکیر گؤسته ریر. بو سؤزدن نتیجه آلماق اولار کی دیل اویانیشی ميللی حرکانین موتورو حئساب اولونور. بورادا اينسانلاری کونترول ائتمه فیكرینده اولانلار بیلمه لیدیرلر کی بو آرئنا بیر آچیق ، گئنیش و آیدین بیر یولدور. بوردا قارشیلاشمالار یئرینى بیرله شمکلرله دیيشیر٬ ساواشما یئرینى صولح و باریش آلیر؛ بوردا داملا داملا، قطره قطره و بولاق بولاق سولار بیر یئره توپلانيب ، چایلار یاراديلمالیدیر. بورادا اينسانلار آراسیندا داها آر تيق ائحتيرام و داها درین ائعتيماد یارادماق لازیمدیر. شاعیر دئمیشکن بوردا "حال وار، داها قال یوخ". بورادا بیر میللت نبضی چالینیر و بیر توپلوم اؤزونو شوعورلو "آنتیتئ" یا جمعيیت کیمی معنا ائدیر. ائله اونا گؤره بوردا آیيرما، سئچمه، بیرینی حذف ائتمه سیاستینه یئر یوخدور.

بورادا آذربایجان میللتینین کؤکلری و آنتروپولوژیک کاراکتئرلری و بیر تورک دیللی یونیک جاميعه اولاراق اونون حیاتیندا و تاریخینده ادب، هونر و اینجه صنعت آداملارینى دؤنه-_دؤنه یاد ائدیب ، عزیزله مه لىییک. شاعیرلر مجلسی قوروب، عئلمی بیرلیکلر یارادیب ، اؤز چیراغیمیزی اؤزوموز یاندیریب و اؤز ائویمیزی اؤزوموز ایشیقلاندیرمالىییق. ائله اونا گؤره بوردا هم تورپاق اسیری اولوب ، رحمته گئده ن عاليملر، یارادیجیلار و بؤیوکلریمیز و هم حال حیاتدا اولان ميللی آیکانلار و اندیشه صاحيبلریمیزی دؤنه_ دؤنه حؤرمتله ندیرمه لىییک. بیز آذربایجان گؤیونون پارلاق اولدوزلاریندان صاحيب چیخماساق، کیملردن گؤزوموز وار کی اونلاردان صاحيب چیخسین و دیه رله ندیرسین؟. آذربایجانین تاریخینه دؤنوب بیر کؤکلریمیزه سئیر ائتمک و بیر ده نسیللردن نسیللره، شفاهی حالدا تاپشیریلان امانتلر و اينسانی خيصلتلره ديققت اولونسا، کئچمیشیمیزده یول آلیب گلن سیرداشلاریمیز و بو میللتین کروانینین سروانلارین یاد ائدیب عزیزله مه لىییک. قالانلاریندان وارکن، ساغلیقلاریندا حؤرمت گؤسته ریب، و گئده نلرینین ایدئاللاریندان درس آلمالىییق. و گوندن گونه شفاهی متنلری کتبىله شلدیریب و بو ميللتین یادداشلارينى مکتوبلاشديرمالىيیق. هر کس بو یولدا بیر آددیم آتیرسا، بو یول داها گوجلو، داها قودرتلی اولار. اوستاد رحمان اسداللهىنین قارمانین سسی بوگون اوستراليیا´نین جزیره لریندن توتدو رئيال کانادا´نین تورونتو، مونترال، ونکوور و اوروپا´نین اؤلکه لریندن اوجالیر. بو صنعتکارین یاراتدیغی اثرلر و آذربایجانین موقاماتینین قودرتلی پارچالاریندان وئریلن نومونه لر بیر میللتین وارلیغینى عکس ائدیر. بوگون بو اوستادی باغریمیزا باسیب عزیزله مک بیزیم بورجوموزدر. بو گؤیون اولدوزلاری آزالمايیر٬ ريال(؟) چونکو بیر میللتین وارلیق یولودور. میثال اوچون عاشیق عبدولعلىنین سازینین سسی کسیلسه ده، اونون اثرلریندن ايلهام آلان یئنی عاشیقلار ,عاشیق عبدولعلىنین ه یئنی پارلایان اولدوزلار یارانیر و بؤیله دیر "بو کروان اؤز یولوندان قالمیر. آخ نه اولوب بیر بیریمیزین جانینا دئشموشوک؟

بونا گؤره بوگون آذربایجان ديیاسپوراسیندا اولان اورگانلار و ميثال ایچون اودلار یوردو رادیيوسو کیمی بیر سس و یا تورنتودا فعاليیت گؤسته رن ، دوکتر براهنی و امکداشلاری آدینا ثبت اولان " بنیاد آذربایجان"، هامیسی بیر ميلی اورکئسترین پارچالاری و بیر کوتله نین دؤیولن قلبی و ترننوم ائدن نغمه کارلاری حئساب اولونور. بو ميللی اورکئستره هارمونی و بیرلیک داها اؤنه ملیدیر. بوگون یئنی نشر اولوب، یایيلان ژورناللار، گونده لیکلر، یئنی دوغولان مئديیالار، اولسون رادیيو یا تئلئویزيیون، آذربایجان میللتىنین وارلیغیندان سؤز آچانلاردان یاد ائتمه میز گره گدیر. تبریزده نشر اولان دیلماج ژورنالی اونلارین بیر نومونه سیدیر. دیلماج بوگون بیر میللتین مکتوب ادبيیاتینا آریرادی (؟) و بیر یئنی صحیفه آچدی.

بوگون انفورماسيیا عئلملرینین دؤورانیندا، فیکیرلر و اندیشه لر چوخ سورعتله دونیایا داغیلیر و اينتئرنئت وسیله سی ایله هر یئرده گؤرسه نیر. آذربایجان میللتی بو دیه رلی ايمکاناتدان یارارلانیب و اولدوغو قده ر ايستيفاده ائدیر. ائله بو گونلر مینلر آذربایجانلی ريال (؟) اونلار کی عئلمی اولاراق اؤز وارلیق و مدنیيتینى باشقا میللتلر کیمی معقول یوللارىیله ایزله یيرلر، حجت الاسلام عظیمی قدیم´ین یازیلارینی گؤروب و بو عاليمین اوره کدن قالخان سؤزلرینى آنلايیرلار. بو مئیداندا اينسانلارین حوقوقو نظرده آلینیر . بو عالیم ده آقای کروبىیه، کی اؤز همکاری حئساب اولونور، چوخ منطيقله دانيشیر و یازیر کی بو دفعه بیز شوعارلار اینانمادان، وئریلدیيی قووللارا عمل گؤزله ییریک و اؤز هوويیت و ميللی ديه رلریمیزین یولوندا ایشه دوام ائدیریک دورمادان.

دوغرودان دا هامی بیر جور فیکر ائتسه، داها اينسانلار آراسیندا سؤزون و دیسکورسون مقامی نه اولار؟. اونا گؤره ده چئشیتلی فیکرلرله بیرلیک تاپیب، محببتله یول گئتمک، اينسانین مدنی قودرتینین نيشانیدیر.

آیریملاردا بیرلیک تاپا بیلمه سک
یوز ایللرین قات دویونو آچیلماز
یئنی اوفوقلره اوچا بیلمه سک
بار وئرمه ده یئنه سولار گلن یاز

بوردا یئلی کی من برندا شیفرین(Brenda Shiffer) یئنی کتابینا ايشاره ائدیم. بو یازیچی کى کتابین هاروارد اونیوئرسیته سی 2002 نجی ایده نشر ائدیب، آذربایجان میللتىنین تاریخ بویو "هوويیت" و کیملیک چليشگىلرینه ايشاره ائدیب و یازیر کی آذربایجان میللتی تاریخ بویو عدیده موشکوللر و پروبلئملرله معروض اولورسا دا، هئچ زامان اؤز کولئکتیو هووییتیندن بیر ميللت اولاراق ال اوزمه میشدیر. حتتا پهلوی سولاله سینین لاپ شيددتلی خفقان و باسقی زامانی یئنه اؤز ميللی هوويیت، دیل ويجدانی، و جمعيیت عرقیچیایقی (؟) مطرح ائتمیشدير.

کیمدیر کی ستارخان´ین، شئیخ محممد خيیابانى´نین و یا دئموکرات فيرقه زامانی یارانمیش آزادلیق آتموسفئرلرینى دانابیلسین؟ او زامانلار آز موددتده چوخ ایشلر گؤروندو و آیت الله میرزا عبدالله مجتهدی اؤز یئنی کتابیندا، "بحران آذربایجان" آدلی خاطيراتیندا او ايصلاحاتا ايشاره ائدیر. برندا شیفر کيتابینین 48 نجی صحیفه سینده بئله یازیر:

ريضا شاه چالیشیردی بیر ایرانلی ناسيیونالیسمی هامىیا تحمیل ائتسین. و دؤولتی هوويیتی یا فارسی هوويیتی بوتون ایران خالقلارىنین هوويیتی آدلاندیرسین . و دیگر دیل و مدنيیت صاحيبلرینى بو فارسی هوويیتده اریدسین و ايستيحاله ائتسین. بونا گؤره 1930 نجی ایلده آذربایجاندا چوخ یئرلرین آدینى فارسجا چئوردیلر. او یازیر کی: موعلليملر دؤولتی فيشار و زور ایله مجبور اولدولار کيلاسلاردا فارس بیلمه ین٬ درسه گلن اوشاقلارا فارسجا تعلیمات و پئداگوژی ایشلرینى ایره لىیه آپارسینلار. آمما بو ایش یئریمه دی. ريضا شاه آذربایجان میللتینى چوخ شيددتله تنبیه ائتدی. ريضا شاه خيیابانی حرکاتیندان سونرا کى 1920 نجی ایللر باش وئردی٬ آذربایجان ميللتی ایله دوشمنلیق تؤره تمیشدی. بو شاه اينتقام آلیردی. ائله بو زامان مؤوجود وضعییتین ضرورتینه گؤره آذربایجانین گؤرکملی تاریخچیسی، سید احمد کسروی بیر طرفدن چالیشیردی بیر آذربایجانلی اولاراق اؤز دیلىنین اوستروکتورلارینى آراشدیرسین و بیر هوويیت اؤزونه قاييل اولسون، بیر طرفده زامانین فاسيد و يیرتیجی حاکيملری ایله ال به یخه اولموشدو و دفعه لر اؤز یازیلاریندا و نوطقلرینده حاکيم آپاراتین فاسيد سیستئمیندن تنقید ائتمیشدی. کسروی زامانی ميللی اویانیش و کولتوره ل رونئسانس ، هابئله وارلیق کونسئپتی شووئنیستلرین توز تورپاقلارینا بورونموشدو. بیر طرفدن ده ميللتیمیزین ، خود کسروی یازدیغی کیمی، دؤرد نفردن اوچ نفری ساوادسیزیدی. بوگون انفورماسيیا اوتوبانلاری سبب اولوب یازیلار، سندلر، و چئشیتلی مدرکلر سورعتله الدن اله گزیب و اوزاقدا٬ یاخیندا میللتین الینه چاتسین. ائله بوگون بو اویانیش، بو دوشونجه لر و بو هوويیت شيناسلیق نظریيه لرىنین مطرح اولونماسی دونیانین موعيین وضعیيتیندن ناشی اولور. برندا شیفر میلیونلار آذربایجانلینی فارسلاشدیرماق پروسئسینه ايشاره ائدیب و اؤز کیتابیندا سید احمد کسروىنین ضيدد و نقیض یازیلارینا دا ايشاره ائدیب و چوخ اطرافلی بو ساحه ده معلومات وئریر.

آمما تاریخ چارلی چاپلین دئمیشکن بیر عدالت و اينسان پرور قاضی کیمی اؤز صحیفه لرینده قیزیل سویونان داستانلاری و واقيعه لری یازیب و گؤزه ل آخير عاقيبت یاراتدی. او دئسپوتیک سولاله زامانی 4 میلیون آذربایجانلی اگر ائولری، زمیلری، بوغدا آنبارلاری یاندیریلدی، تبریز´ین مئیدانلاریندا تورکی کیتاب یاندیرما جشنلری توتولدو، بوگون 30 میلیونا یاخین آذربایجانلی باشی اوجا٬ آنلی آچیق اؤز کؤکلری اوسته دورماغا چالیشیر و اؤز هوويیت پارچالارین بیر یئره توپلايیر. ميللی ديه رلر توز تورپاق آلتیندا قالسا دا، تورکی کيتابلار قالاق قالاق یاندیریلسا دا، ميللی وارلیق آرادان محو اولابیلمز. او کيتابلارین کؤزلریندن بوگون بیزیم مدنییتیميز رونئسانس حالیندادیر. بو یولو سئچیب و گئده نلرین سایی گوندن گونه آرتیر. بو یول وارلیق یولو، صولح یولو، بیر ميللتین مدنیيت و کرامت یولودور. اونا گؤره بوگون آذربایجان´ین دیلىنین یئنی اوفوقلره قالدیریلماسی بو مدنيیتین ساتینی (؟) آلماق کیمیدیر. بو یول چوخ بیر زولال و آیدین یولدور. اونا گؤره بورادا دورولوق وار٬ بولانماق یوخ.

یئرسیز یئره اوخ آتمالار نه گره ک
کؤزمک هله باغلامامیش یارامیز
بیر داملا سئوگىیه حسرتکن اوره ک
نه دن بئله بولانیقدیر آرامیز.

فردی هوويیت هر اينسانا کرامت معناسینی جانلاندیریر. او کرامت کى بیر سیرا عاليملر اونو اينسانین ايلاهی و ايرثی حاقلاریندان بیلیرلر. بو حاققین بیرینجیسی آنا دیلینین حؤرمتیدیر. آنا دیلی هر اينسانا بیر ریشه حئساب اولونور. اينسان بیر کوتله وی مووجود اولاراق اؤز ائلىنین تاریخی٬ عادت عنعنه لرینی بو دیلی ایله بیان ائدیر و اؤز مدنيیت و وارلیغینى دونیا مدنيیتینه باغلایير. بو کرامت بیر میللتین ميللی وارلیغینى گؤسته ریر . آنا دیلی لکه له نیرسه، ائله بیر کی بیر اينسانین کرامتینه توخونولور. (Implicit dignity)

ميللی دیه رلر سیستئمینى چئشیتلی عئلملر آراشدیریب و هر بیر عئلمی ساحه ده، میثال ایچون پيسیکولوژی یا روان شيناسلیق و سوسیولوژی یا جاميعه شناسليق و آنتروپولوژی یا اينسان شيناسلیق ، هره سى بیر باخیمدان بو مووضوعنو آراشدیریب و بو دیه رلر و ارزيشلرین اهمیيتینى آیدینلادیرلار. بوگون بو دیه رلر بیزیم شئعر، ادبيیات، اینجه صنعت، و یازیلی ادبيیاتیمزدا زولالییتله گؤزه ديیر و آذربایجان میللتىنین یونیک کاراکتئرلرینى گؤسته ریر. بو دیه رلر سیستئمی بوتون ايجتيماعی ساحه لرده آذربایجان ميللتی ایله یاشايير. بو دیه رلر ایش ، یارادما، چالیشما ساحه لرینده اؤزونو گؤسته یر و بو ميللتی بیر چالیشان و یارادان بیر میللت کیمی تانیتدیریر. چالیشقان میللت باشی اوجا اولماقلیغی و یادلارا باش ايمه مه مه يی اؤزونه بیر ميللی دیه ر سانیر. ائله بو همان کرامت و فردی هوويیتدن نشات تاپیر. هر میللتین " سؤزچوسو"، " "دوشونن بئینی" و او ميللتی دونیا راداریندا عکس ائتدیره ن، او ميللتین دیلی و یاراتدیغی مکتوب اثرلریدير. ميللتلر دیل چشمه سی ایله اؤز تاریخی ریشه لرینى سوواریب، و وارلیقلارینى بو گونه دک چاتدیریبلار. آذربایجان ميللتی بیر تورک ریشه لی و تورک دیللی ميللت اولاراق دیل شيناسلیق عئلمىنین تاکسانومی (Taxanomy) یا طبقه بندی سینده اؤزو بیر دیل عاييله سی ایچینده یئر تاپیر. دونیا شؤهرتلی تاریخی دیل شيناس، مریت روهلن، اؤز دیه رلی اثرینده، "دیلین ریشه لری تاریخده" The Origin of Language, آذربایجان ميللتىنین تورکی دیلینى ایضاحاتلا تشریح ائده ر.**

*-کولتور کلمه سی حاققیندا بو قلم صاحبیندن نشر اولونان کيتابا، "رساله ای در باب فرهنگ" موراجيعه ائده بیلرسیز. و یا بو اینتئرنئت نيشانه سینده www.dadizade.blogspot.com اونو گؤره بیله رسیز.

_شیفر، برندا ، "ایران و آذربایجان ميللیتىنین هوويیت چلئنجی" هاروارد اونیوئرسیته سی.
Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity, Borders and Brethren
Brenda Shaffer, Harvard University Press, 2002
_** ضیيا گؤی آلپ اؤز معروف اثرینده،" تورکچولويون اساسلاری" بو ساحه ده چوخ عئلمی اولاراق نظر وئریبدی.
_مریت روهلن، ریشه یابی زبان مادریMerit Ruhlen,

Posted by: mehran bahari / 9:00 AM

Sunday, November 28, 2004

The Position of Mother Tongue in Human Societies

Language and Human Identity: South Azerbaijanis a Case Study

The “primordial and enduring importance of our mother language” has repeatedly been emphasized by the world renowned researchers and writers. Mother language is referred to as “the homeland of our innermost thoughts”.1 The interrelatedness of language with other human faculties and senses takes us spontaneously to the position to pay more attention to the dimensions of language in the history of human civilization. One can approach the mother language from a variety of perspectives (e.g. educational, sociological, psychological, artistic/literary, historical, political, and post-colonial).
This paper will shed light on the position of mother language on defining the personal identity of those students whose mother language has been marginalized.
Matsura Koichiro, UNESCO Director General has reiterated the importance of mother language education and encouraged the world academic communities to highlight this important issue in order to defend those languages that are at the risk of dying out.2 This paper will also emphasize on the importance of mother language education not only it is “the intangible heritage of humanity”, but the mother languages are rich sources of identity and personal wealth of each nation and its citizens. In our contemporary world, in order an individual citizen or a nation to be able to participate in decision-making, and other democratic process, to have his or her voice to be heard, or have access to a “fair share of power and resources (either material or non-material) _of their native land, he or she has to be able to speak out, to negotiate and try to influence. The mother language is an inseparable part of every child. In other words, it is implicitly interwoven with the individual’s identity of every child genetically. The structure, vocabulary, and resources of mother language are buried in the every individual. It is the responsibility of democratic societies to facilitate the potentialities of linguistic heritage of child to flourish and endow the individual child with a rich source of power to communicate with others and prove his or her identity without any shame and marginalization.
In the second chapter, this paper will examine the relationship of mother language with human identities with special referral to the Southern Azerbaijan where more than 20 million Turkic Azeri speaking people reside. Iran, as a multilingual society has been practicing monolingualism in public education and in other aspects of the social life. The outcome of this policy however has resulted in deprivation of millions of Azerbaijanis from learning in their own language and practicing freely their culture and cultural productions. Meanwhile, the Economic and Social Council of the United Nations, on their 2002 issue of the Human Rights report has clearly elucidated the status of “Azeri’s” in Iran and ascertained the accelerating policy of assimilation of non Persian people in this country. For more clarification, however, a summarized list of the report from annex 111 shed light on this matter:
Denial of cultural autonomy;
Harassment and imprisonment of cultural activists;
The banning of the use of Azeri language in schools;
Changing or distorting Azeri geographical names.
The deprivation of marginalized minorities around the world has led Skutnab-Kangas to invent a declaration of children’s linguistic human rights, (1986)3, where he suggests that:
1-Every child should have the right to identity positively with her original mother tongue(s) and have her identification accepted and represented by others
2-Every child should have the right to learn the mother tongue(s) fully
3-Every child should have the right to choose when s/he wants to use the mother tongue in all official situations.
This paper will then discuss the meaning of identity and will explore the areas of internal and external identification with special reference to the educational system practiced in the Southern Azerbaijan of Iran.
What Do I Mean by the Identity?
“Identity”, as P. Krostrity suggests, “is defined as the linguistic construction of membership in one or more social groups or categories”. (1999)4 Identity is the tool by which every human being identifies himself or herself on the planet earth. That is why the ancient Greek philosophers believed that the only means of human distinction with other species is the language. We are embedded in our languages. With languages, we are being inherited a wide variety of characteristics and signs which distinguishes every single nation from others. Therefore, “language and communication are critical aspects of the production of a wide variety of identities expressed at many levels of social organization”, Krostrity1999. Identity is implicitly buried in human beings. And this is only human species that recognize and appreciate this identity. Identity gives meaning to human’s life. Identity is identity, there is nothing recognized as minority or majority when we speak of identity. The existence, presence and function of every human being in this universe are marked by his or her identities. The crucial component of this identity is language which composes the essence of human culture. It is with the whole branches of language production that human civilization has been extended through centuries and the artistic, literary, scientific and other precious human heritages preserved from fatal catastrophic events throughout history. Having said that, and keeping this in mind, one can understand clearly the deep concern and worries of UNESCO expressed on the press release no.2002-07 as following:
“About half of the 6000 or so languages spoken in the world are under threat. Over the past three centuries, languages have died out and disappeared at a dramatic and steadily increasing pace, especially in the Americas and Australia. Today at least 3,000 tongues are endangered, seriously endangered or dying in many parts of the world.”4
One of the endangered languages of our modern era is Azerbaijani language, the language of Turkic Azeri population of Iran. In the report of Economic and Social Council of United Nations, for the year 2002 we read:
· “The Azerbaijani Turkic-speaking people of Iran (also referred to as Azeris) are recognized as the largest minority and may indeed be the largest group in the country. It appears to be accepted that about 12 million of them live in the north-west and that in the country as whole there may be as many as 30 million. It is asserted that the Azeris have lived on the Iranian plateau for thousands of years and that they predate the entry of Persian tribes to the area”.5

With the universal wave of enlightenment, Azeris in Iran has endeavored to return themselves, make themselves free from the alienation and assimilation policies of the former and existing rulers. The Azeri youth and intellectuals have been attempting to convince the Islamic government to implement the Constitutional Law of the Islamic Republic and enforce the rules and regulations the founders have authorized. In chapter two of this Constitution, the article 15 clearly explains the ethnic composition of Iran as a multilingual and multicultural society. The article 15 reads:”
The state and common language and script of Iran is Persian. Documents, correspondence, official texts and shall be in this language and script.
However, the use of local and ethnic languages in the press and mass media and teaching of their literature shall be allowed, besides the Persian language”.6 But, in the real world,” in Azerbaijan of Iran, as 21Azer.blog suggests,
· ”the Turkic language has been banned from schools and government offices. Since the Turkic language press shared the same fate, there were no Turkic newspapers or magazines published. Students were forced to speak in Persian in schools, and in the face of using their mother language they were fined and whipped”.7
It should be noted that despite all restrictions and pressures, the Azeri writers and artists attempt to be active in the field of ‘identity struggle’ by publishing articles, papers and books in their native language. However, the progressive teachers and students of southern Azerbaijan have played a crucial role in running this ‘identity struggle’ forward and communicating with people about the related issues in the field of learning. In this study, I interviewed several teachers in Azerbaijan who have been actively and conscientiously involved in covert mother language retention and maintenance and adopted the mother language teaching in scientific subjects, such as chemistry and physics, I came across to amazing and perplexing results. I used qualitative research methodology by providing the informants by the questionnaire. One of my study participants, a physics teacher in Tabriz high schools, Amogli, who has been science instructor for about 18 years in secondary schools, passionately addressed me by saying that:
· “Oh, hamid, you cannot understand how I enjoyed teaching physics in Azeri Turkic language, the mother tongue of all 99 percent of these students. I was not allowed to do this, but the principal closed his eyes and let me do what I wanted. My students repeatedly told me that they understand the science much more clearly and easily when they are being taught directly in their own mother tongue”8.
Mother tongue instruction has been repeatedly and emphatically encouraged by experienced educators and pedagogues. Critical sociolinguists like Jim Cummins and Skutnab Kangas (1988) has written extensively on this issue. As a citizen of Southern Azerbaijan, I would like to mention that the deprivation of mother language instruction in formal education in this huge province and among all Turkic speaking population of Iran has resulted in catastrophic human loss and brain-drain from Azerbaijan. Thousands of Azerbaijani intellectuals turned their back to their motherland, and because of linguistic marginalization which is a form of violation of basic human rights, were uprooted from their native home and succumbed to displacement in other parts of the world. The assimilationist policies of Shah Regime had resulted in some of Azerbaijan students who were living in outside provinces and Tehran, to deny their original linguistic identity. The severity of this denial was so deep that some try to change their birthplaces from their birth documents. But the course of history and universal wave of ethnic enlightenment and consciousness and thanks to the information super highway and amazingly high speed internet, the transition from “shame to struggle” is noticeable now among this population.
It is unbelievable that in the Southern Azerbaijan, restrictions are still being imposed on this issue regardless of the constitutional law which I mentioned above. But in the course of ‘identity struggle’, all hurdles are being removed naturally by democratic demands of ordinary people. Since” language, as Jorgaqi 9 suggests,” means identity and we identify ourselves with the words we express in our different languages”, the importance and effectiveness of this vital sign of human identity must be considered by the law makers. Jorgaqi, as an ordinary citizen who lives out of her country as an involuntarily displaced person and experiences the separation from her mother language, expresses her thoughts in a passionate way:
· Mother language is your first cry in this world showing that you are alive. It is the nicest, most impressive and sophisticated tool which gives meaning to the world. She goes on saying that,” language is the direct expression of your culture.”
The reader will understand the sensitivity of mother tongue instruction in Southern Azerbaijan of Iran when s/he pays attention to the historical background of this ancient nation. William Douglass, the USA Supreme Judge in 1940s who had traveled the middle East, has written extensively in regards to Azerbaijani people, their aspirations, emotions and potentialities. We read in his book,
· Azerbaijan is a historic place. Here Zoroaster lived in the sixth century and taught the unending conflict between good and evil. Azerbaijan, being from time to time out of mind an international high way, has seen the crossing of many races.10
Historically, the people of Azerbaijan have been extremely proud of their language and culture. While they have been exposed to multiple foreign invasions, pillages, lootings and occupation, this people have suffered a lot from absence of their formal language instruction. And though the modern education was introduced in Iran by M.Roshdiyyeh, an Azerbaijani scholar and philanthropist, the dominant power separated this nation from their mother tongue instruction. This long time deprivation, humiliation and racism have caused a widespread interest among the intellectuals and a clandestine movement for national identity among Azeri people and freedom-fighters.

Bibliography

1-Matsurura, Koichiro, director general of UNESCO, 2001,
His Speech on the Occasion International Mother Language Day
2-Cummins and Kangas, 1988
Minority Education, from Shame to Struggle, 14-15, multiculturalism Matters, Toronto.
3-Skutnab Kangas, 1988,
Minority Education: From Shame to Struggle, 19-20
4-Linguistic Diversity,
UNESCO Press Relewase, No.2002-07
http://upo.unesco.org/press/3103798pr1.htm
5-Report of Economic and Social Council
United Nations, 2002, Commision on Human Rights, 58th session.
6-Constitutional Law of Islamic Republic of Iran,
Chapter Two, article 15
7-21- Azer.blogspot.com
8/4/2003, pp 34-35
8-Excerpts from the questionnaire No.1, pp3-4
9-Jorgaqi, Suela,
Proud of Being Multi-Lingual, 2003.
10-Douglass, William,
Strange Land and Friendly People, printed in the USA, 1948, pp-38-39

Posted by: mehran bahari / 10:35 AM

Thursday, November 25, 2004

آنا ديلی‌نين اينکشافی

 زبان مادری و هويت آدمی (به زبان ترکی آذربايجانی)

 حيات هر ملت زنده ای با زنده بودن زبان آن ملت مفهوم پيدا ميکند. تداوم حيات بشری، و غنای تمدن انسانی با زنده ماندن زبان ملتها در رابطه مستقيم است. هر گونه تلاش برای زنده نگه داشتن هر زبانی کمک به پيشبرد کاروان تاريخ تمدن است. در اين زمينه زبان شناسان تاريخی به اهميت حفظ و نگهداری زبانهای زنده امروزی تاکيد ميکنند. زبانهايی که شکل نوشتاری آنها به هر دليلی امکان عملی نيافته، بيش از ديگر زبانها در شرف نابودی است. بنابراين توجه به زبان مکتوب ملت آذربايجان و تلاش در راه گسترش شکل نوشتاری و ادبی آن ميتواند به کاروان ترقی تمدن بشری عمومن و نيز غنای فرهنگی ايران ياری کند و سيمای واقعی موجوديت مردم ترک زبان ايران را در آئينه تاريخ حک نمايد. از اين طريق روند خلاقيتها گشوده ميشود و چهره مشخص ملتی در قالب متون ماندگارعيان می‌گردد و بر سالها بی حرمتی مطلق عنان زده ميشود.

   حميد داديزاده

 زبان مادری موسيفی ابدی و بازگو کننده داستان زندگی هر ملتی است - حميد محمد زاده

آنا ديلی اينسانين تمام کوتله‌وی و عموم بشری جنبه لريلن چوخ ياخين ايلگيليدير. هر اينسان هر بير زاددان اول اوز آنا ديليلن علاقه باغلار و اونا ماراقلانار. آنا ديلين خصيصه لری و اوندا اولان پوتانسيل و قودرت هر اينسانين سوسيال اينکشافيندان آسيليدير. اونا گوره مکتبلر، مدرسه لر، کالجلر، انستيتولر و يونيورسيته لر هاميسی اينسانين ديلين، و ديلينده اولان کاراکترلارين ديرچلتمه ليديلر. آيری سوزله دئسم آنا ديلی، اينسانين اينسانی ايستک لرين، عاطفه و احساسلارين بئجردمه ليدير. بونا گوره آنا ديلی آتمسفری يارادماق بيرينجی اونملی ايشدير. فيلولوقلار و روانشناسلار آنا سوديلن گلن اينسان قوه‌لرين، خصلتلرين و ديگر باشاريلارين گول آچيب پارلاماسينی، آنا ديلين محيطنده گورورلر. بونا گوره بيرلشميش ميللتلرده اوز بين الخلق چارترلاريندا ۱۹۴۶ دا، آنا ديلين تدريسين مکتبلرده بوتون اوشاخلارا تنفيذ ائديب و بو اهميتلی معنايه اشاره ائديبدی.

  بو ساحه ده دونيا بويو تانينميش برزيللی پداگوگ، پائولو فرئير(۱) چوخ دولغون و قاليجی ايشلر گوروب و جانلی تجربه لرله اوز فيکيرلرين و تئوريلرين ثبوته چاتديربدير. آنا ديلی اينسانين "جان" ديلی دئمک ، اوشاقا بير قودرت حساب اولونور. پائولو فرئير اينسانلاری اوز اينسانلايقلارينا و اينسان حاقلارينا چاتديرماق ايچون، اونلارين آنا ديلينين اينکشافينه اشاره ائدير. بير اينسانی بير يئرده نظرده آلين کی اوز آنا ديلی اولا اولا، اوز آنا يوردوندا، يعنی دوغولان يئرده اوز ديلينه تعليمات گورميه. و امما بير رسمی ديل تعليمات ديلی اولا، بير يابانجی ديلده خاريجی ديل . سيز بويله اينسانين يئرينه اولسوز نئجه دوشونرسوز؟ اوز وجدانيزا جاوابينيز نه اولارمی؟ ايکی ديله درس ساحه لرينده معروض اولااولا اوز آنا ديلينيزدن محروم قالاسانيز؟

 اونا گوره، شبهه سيز ، بيزيم مکتبلرده ، آنا ديلی تربيه سی بير آتمسفر گره‌ک مکتبلرده يارادا، کی درسه گئدن اوشاخلار، اور آنا ترکی ديللرين بير زنگين خزينه کيمی گوروب، او ديليله بير ئولمز باغليليق و علاقه يارادالا. چون کی آنا ديلی اوشاخلارين بيرينجی تملوکی حساب اولونور، آنا سوديلن گلن قوه و باشاری. بونا گوره ده "ّگوردون ولزّ(۲)" واونون همکارلاری تورنتو اونيورسيته سينين پداگوژی انستيتوسوندا درين آراشديرما آپاريب و بويله يازيرلار:

 "اوشاخلار، درس اوخويانلار مکتبلرده آنا ديلی اوخوماقينان اوزلرين بير فيکير صاحبی گوروب و اوز اوزلرينه گووه نيب و درس کلاسلاريندا يارادماق و دايالوگلا اوز آنا ديللرين يوخاری سويه لره قالديرا بيلرله""

  آنا ديلينه احترام ائديب و اعتبار وئرمکله ، اوشاخلاريميز مکتبلره و تعليمات ساحه لرينده اوز وارليغلارين کيتابلاردا وراقلايب، اوخويوب، و چاغداش حياتين ملزمه لريلن تانيش اولوب ، اوز آنا ديللرين داها اسارتده گورمزله.

 

  آذربايجان کلمه سی قولاغا ديرکن گره‌ک بو ميللتين ديلی نظره آلينسين. ديلسيز بير ميللت اولارمی؟ يادداشتسيز بير توپلوم معاصر دونيادا ياشارمی؟ آذربايجان تاريخی ده نظره گلنده هر بير مسئله دن اول بو بويوک ميللتين ديلی گره‌ک نظرده آلينا. بير آيدين، امما غصه‌لی، ملاللی فاکتا اشاره ائديم بوردا: بو گون يونيسف، بيرلشميش ميللتلرين ساوادليقا يئتيشن اورگانی، دونيادا ساوادسيزلاری ساوادلی ائتمکه چاليشير. چوخ گوزل بير ايشدير. ايندی آذربايجاندا بيزيم قادينلاريميزين بير حصه سی بو انسانليقين بيرينجی نعمتيندن محرومديلار. نيه گره‌ک معاصر تکنولوقيا دورونده يوزمينلر ديرلی آذربايجانلی ساوادسيزقالا. اوزااقا گئتمه ين. آنا ديل تعليماتين محروم ائدن پهلوی سلاله لری، بو ايشده تاريخه گره‌ک جاواب وئرسينلر. آذربايجانين شهرلرينده آنا ديلی تعليماتی ياساقلانماسينين اثرلريندن بيری ده آذربايجان قادينلارينين ساوادسيز قالماسی دير. يا اوشاخلاری مکتبلر عوضينه، آنا ديلی تعليمات يئرينه، کندلرده اوبالاردا کليم، ججيم و يا فرش دزگاهلارينين باشيندا حبس ائديلمه سيدير.

  آنا ديلی يالنيز بير سيرا کدلار و يا خود حارفلار دگيل. آنا ديلی يالنيز بير بسيط اشاره لر و رمزلردن عبارت دگيل. آنا ديلی بير ميللتين اعتباری آدلانير. آنا ديلی يالنيز شفاهی، هرج و مرجله دانيشيق دگيل. آنا ديلی بير نعمت کيمی آنا سوديله نسيلدن نسيله وئريلر. بو قوه، نوام چامسکی دئميشکن بير "موتور" کيمی اوشاخلارين بئينلرينده ميراث کيمی وار. بو ميراثی و يا بالقوه وارليغی، تانينميش متدلارلا مکتبلرده تدريس ائديب و گراماتيکين اوشاخلاريميزا اورگدماق لازيمدی. آنا ديلين مقامين و آنا ديلين شرفين اوشاخلاريميزا دونه_ دونه تاپشيرماليوق. آنا ديلی بير ثروتدی، هر ميللتين بطنينده؛ بو ثروت هر ميللتين ذاتی وارليغين عکس ائدير. بو ثروت يازيلی و متدولوژيک شکليده بديعی ادبی و هنری ژانرلار فورمتينده ياراناندا، بير ميللتين تاريخده کيم اولماسينی ترنم ائدير.

 "اهل تمکينم منی بنزتمه ای گول بولبوله

 درده يوخ تابی اونون هر لحظه مين فريادی وار

  محمد فضولی(۳) بغدادی نين شعرينين بو مصرع سی منيم سوزومه بير نشانه دير. يعنی بيزيم آذربايجانين ترک ديلی ادبی فورمالاشماسيندا، فضوليلار يارادا بيلر.بو شعرده اينسانين تاريخ بويو وارليغی و اقتداری ياتيب. بويله محتوالی ادب پارچالاری بيزيم اوشاخلاريميزا ايضاح ائديلمه ليدی. بو کولتور و يازيلی ادبيات تکجه آذربايجان مدنييتی يوخ، دونيا تمدونونی ده زنگينلشديرير. ائله اونا گوره‌ده، ويل دورانت اوز تانينميش "دونيا تمدونی تاريخی" اثرلرينده اشاره ائدير کی" دونيا تمدونی بوتون دونيا خالقلارين مشترک محصولودور". يعنی بيزيم ادبی_ بديعی ياراديجيليقلاريميز دا، بو محصولون بير حصه سين تشکيل وئرير. نتيجه آلماق اولا بيلر کی، آنا ديلی اوز باشينا اوتورمک اولماز. بو ديلی بير آت کيمی تومارلايب، يم وئريب، قورويوب، و صاحب چيخماليوق. آنا ديلی بيزيم وارليغيميزين ان اونملی پارچاسيدير. بو نعمت، بو وارليغ بير ديری، جانلی اورگانيزمی واردير. آتا بابالاريميز دئميشکن بد نعمت" الله وئرگيسيدير". داها ساده‌جه دئسم، آذربايجان تورک ديلی بير ديری موجود کيمی ياشيور. بيزيم ميللتين بورجودی بو آتا بابالارين، بويوک آنالارين ميراثين معاصيرلشديريب، چاغداش حياتين ايستکلريله، بو ديلين قول بوتاغين مدرن لشديريب، و يئنی ژانرلاری ميللته ارائه ائتسين. بو گون آذربايجان موسيقيسينين اينکشافی گوزه دگير. چون کی معاصر فورملاری اوز تملوکونه آلير و ثروتين آرتيرير. امما يازيلی ادبياتيميز شاه دوروندن تحريم اولدوغونا گوره، شفاهی حالتده قاليب و دئمک بير دموده و ئولی استاتوستا ثابيت قاليبدير.

  آنا ديلين مقامی انسانی توپلوملاردا او قدر اونمليدير کی هر ميللتين روحونون ساغلامليغی ، اقتصادی ساحه لرده اونون ايره لی يورومه سی، بالالارينين استعدادلارينين چيچکلنمه سی ده او ميللتين آنا ديلينين استاتوسونه باغليدير. بير باشقا ترم لرله دئمک اولور کی، آنا ديلی جان ديليدير. ائله دليلسيز دگيلدير کی شاعيرلرين آنا ديلينده شعرلری و ادبی بديعی اثرلرين، باشقا ديللره چئويرمه سی چوخ زور و چتين اولور. آنا ديلده آکسانلار، هجالار، سسلر، فونيملر مورفيملر بير توتاليته و مجموعه يارادير، کی هئچ بير زامان ممکين دگيل باشقا ديله عينی فرم و محتواسيندا ترجمه اولا بيله. بوردا بير نوکتيه ده اشاره ائديم، اودا آنا دبلينين کاراکتری و هر کيمسه يه بير فرد کيمی يا هر بير جمعيته "هويت" يارادماسيدير. اونا گوره ده او اوشاخلارکی غريب ئولکه لرده دوغولورلا و يا عمورلرين اورداگئچيرديللر، اونلاردا اوز ديللرين ده دانيشماسالاردا، اونلارين تانينميش هويتی اوز آنا ديللريله تانينير. هويت يا کيمليک هر ميللتين دونيا راداريندا شخصييتين گوسترير و آغاج کيمی يئر اوزونده او ميللتين ريشه لرين (کيمليکين) آيدينلادير. بو سورو آرايا گلير کی دسپوتيک نيظاملاردا کی تاپدالانميش ميللتلرين وارليغی دانيلير، و بير ديل رسمی و حاکيم ديل تحميلی شکيلده فورمال يا رسمی آدلانير، نتيجه‌سی اوزون سوره ده نه اولور؟

  بير دانيلماز حقيقت بودرکی هر بير زاد دانيليرسادا آنا ديلی دانيلماز. بو بير علمی فنومن‌دير کی آنا ديلی هر اينسانين قان کيمی دامارلاريندا دولانير و او اينسانا هويت باغيشلير. اينسان ديلی اينسانلار آراسيندا يازيليب پوزولماقلا، زنگينله شير. اونا گوره پداگوگلار تاکيد ائديرلر کی، درس کلاس لاريندا آنا ديلی گره‌ک درسه گئدنلرين آراسيندا بير ايتی سلاح کيمی کسرلی اولا. دانيشيلا، گون به گون باشقا ديللرله آليش وئريشده اولا. آنا ديلی بير دگرلی ميراث کيمی بير ميللتين حضورون دونيا عرصه لرينده گوسترير و ثبوت ائدير. آنا ديلی يازيلی فورماسيندا بير تکست اولوب و سونرا بو تکست يا متن چشيتلی ادبی ژانرلاردا اوزون يازيچيلارين ياراديجيليقلاريندا گوسترير.

 کيمدير بو گون آذربايجاندا اوستاد يحيی شيدا، استاد بارز، دکتور فرزانه، دوکتور هيئت و يا گنجعلی صباحينی دانا بيله. بونلار اوز آنا ديللرينه چتين گونلرده يازيب ياراتماقلا بير ميللتين ساتين آليب، وارليغين تضمين ائديب و بو ميللتين ياراشيقين عکس ائديبلر.

  آنا ديلی اوشاخ دونيايه گوز آچاندا اوندان برابر دوغولور و آنا سوديله و آنا محبتيله اوشاقين وجودوندا دولانير. بو معنوی ثروت اوشاقا اور‌ک قوه‌سی ، روانی ثبات، سوسيال هويت، و قودرتلی اينسانی و مدنی سلاح وئرير. بوتون مدرن فيلولوقلار و يازيچيلار آنا ديلين بو قودرتينه اشاره ائديب و ديلی، دئدييم کيمی، "انديشه ابزاری و تفکر قاليبی " آدلانديريلار. ايندی سيز بير جامعه يا بير عائله و يا بير مکتب نظره آلين کی اوردا آراشديرانلار، محققلر و فيکير صاحيبلری اوز نورمال و ماليک اولدوغو ديللريندن محروم ائديله . محروميت بير طرفه، بير طرفدنده يوزلرجه اهانت، حورمت سيزليق و راسيستسی و شووينيستی اوبرازلار و تشبثلر اونلارا گوستريله. بو وضعييته معروض اولان اينسانلار، سوسيال هيرارشينين هر يئرينده اولورسا اولسون، ، هر مقامدا دا، ياواش ياواش، اوز ديلليندن، يازيلی وارليغيندان آيريلارکن، اوز اوزوزندن، اوز هوييتيندن ده "فاصله" آچار و اوزاقلاشار. بو مرحله بير تراژيک مرحله دير. "من کيمم" سوروسو او زامان نورمال جاواب تاپار کی، اينسان نورمال حالدا اوز آنا ديليله کونوشسون، و آنا ديلين پناهيندا دينجله بيلسين. بوردا ديل يالنيز آلفابت يا حرف و کد حساب اولمور؛ بلکه بير "معنا و هوبت و وارليق" ظرفی حساب اولونور. بوردا آنا ديلی بير آيدين آيکان و يا مارک و اشارت کيمی بير اينسانی مشخص اينسان کيمی تانيتديرير. بوردا هر اينسان، بير "اوتنتيک" موجود و بير معين انديويدوال کيمی يئر تاپير. بونا گوره او اينسانلار کی مولتی کالچر و يا نئچه ديللی توپراقلاردا ياشيورله، اونلارين کيمليکلری، جغرافيايی رسمی و تحميل اولونموش مستملکه چيليق هوويتينده يوخ، بلکه اونلارين آنا ديللريله تانيلير. . اونا گوره آذربايجانين ضيياليلاری بو اونملی فاکتدا گرک ديققت ائديب، ديلين مقامين يالنيز اونون مکتبلرده تدريس اولومماسينا کفايت ائتمه ييب، ديلين مقامين هر توپلومون ايره ليه گئتمه سينده ده گر‌ه‌ک گورسونلر. بو کونکو آمارلار و رقملر گورسه دير کی، آذربايجاندا گون به گون ميللتيميزين ساوادسيزلاری چوخالير، چوخالماسادا آزالمير. آذربايجان شهرلری بوشالير، و اقتصادی _ کولتورل عرصه لرينده ديگر استانلاردان گئريه قالير. بو بير تراژدی آدلانا بيلر. بير نمونه تاريخدن فاکتا اشاره ائديم. ۶۰ ايل بوندان ئونجه ، يالنيز بير ايل آذربايجاندا ميللی حوکومت دورونده، ساوادليلارين سايی چوخاليب،و جامعه بير تعادله چاتير. ويليام داگلاسين يازديغينا گوره آذربايجاندا "جرم، جنايت، اوغورلوق آزالير". ميللی حوکومت دورون چشيتلی ساحه لرده آراشديرماليوق. ديلين آزاد اولماسی مبللتين پسيکولوژيک زنجيرلرين بوشالديب ، بير قودرت اونلاردا يارادير. اينسانلار اوز ديليله تانيش اولور، اونلا دونيانی "معنا" ائدير، حياتی"تبيين" ائدير، و ياشاير. دئمک اولور کی ديل اوز مقامين تاپاندان سونرا، ميللت آلياناسيوندان اوزون قورتارير، اور سوفره سين اوزی آچير؛ اوز چراغين اوزی يانديرير ؛ ديلينين ارزشلرينه وقوف تاپير. بو حالتده ميللت بير هارمونيه چاتير؛ آسلانيقلی استاتوستان قورتولور، و روانی باخيمينداندا اوزن بير شعورلی اينسان، و بير مشخص ميللت کيمی تانيور.

 بو اصلی دوشونمک چوخ استعداده احتياجی يوخدور کی بير ميللت اوز ديلينين کيفييتينی آنلايب و اونی يوخاری سويه ده اورگه شندن سونرا، بير تعادوله چاتير. بو هارمونی اوزون جامعه نين چشيتلی ساحه لرينده کوسترير. آذربايجاندا ميللی دولت زامانی بو تعادل و هارمونی سبب اولدی ايشلر گورولسون، مکتبلر تيکيلسين. . دوغروداندا ديلسيز بير ميللت و آلياناسيونا دچار اولان بير خالق يالنيز بحرانلارا معروض قالا بيلير. باشقا سوزله دئسم، ديل هارمونيسی اولماسا ميللت بير تعارض آتمسفرينده ياشار. آنا ديلی غايب اولان يئرده اينسانين عاطفه لری ارضا اولمايب، محيطده بير جور تعارضلر گورسه نر. تعارض اولان يئرده ميللت اوز آنا ديلين دانيشماقدان خجالت چکر. . بير تورپاق، يا بير ميللت کی ايراندا ساواد، علم، مدنييت، هنر، و توليدين مرکزی و بيرينجيسيدی، بيرينجی مطبوعات و ياين ائوی اوردا بر پا اولدو و تهرانينان رقابت ايليردی، بو گون بير تحقيقاتا گوره ايرانين ۲۴ ايالتينين ايچينده، ساواد باخيميندان آذربايجان ايگيرمينجی رديفده و اورميه و غربی آذربايجان ۲۲ نجی رديف ده قرار تاپير. (۴)

 سوزوم آخرينده چوخ يئرلی گورورم آيت الله ميرزا عبدالله مجتهدی نين خاطراتيندان بير پارچايا اشاره ائده‌م. بوردا من چوخ ديل پداگوژيسی باخيميندان مسئله يه اوغراشيرام. آقای مجتهدی ۱۳۲۵ نجی ايلده ميللی مجليسين قورولماسينا اشاره ائدرکن اوردا ترکی ديلينده دانيشيب ، شعر اوخوماقلاری يازير و چوخ دقيق بويله قيد ائدير: "....ترکی ديلی يازيب اوخوماق ادامه تاپسا، او زامان يازيلی ادبياتين تطبيقی ده آسان اولاجاق. آنا ديلين تدريسی ، بيرينجی مرحله ده، ابتدايی درسه گئدن اوشاخلارين ايشين راحاتليه جاق. جونکی يازماق و اوخوماق ديلی آنا ديلينن بير اولماقينان مدرسه اوشاخلارينين يوکی يونگولله شيب و ايکی ايش بير اولاجاقدير".۵

  آنا ديلين اوگره نيلمه سی اگر يوخاری سويه ده اولسا، بير معين اينجه ليکلر و طراوت انسانا باغيشلار. حميد محمد زاده بو مسئله يه اشاره ائدرکه دئير۶:

  "آنا ديلی ابدی موسيفی، عمرون غنچه لی گونلرينين سولماز بير داستانی در. آنا ديلينده اولان اينجه ليک و هم_آهنگ ليک انسانين سونرادان تحميل و زور ايله ئوگرنديگی ديلده تاپيلا بيلمز. کونوللی اولاراق ئوگره شيلمه ين بير ديلين خاطرلاديغی حادثه لر نه اينکه ماراقلی دگل حتی ديمک اولار که نفرتلی در". سونرا آنا ديلين هر ميليتين هويتيله باغليليغينا اشاره ائديب و يازير

  "آنا ديلی، آنانين دوشوندن سود امرکن آنانين دوداقلاريندان آلينان سوزلر ايله محکمله نيب جان ايله بدندن چيخان ديل در. بو بيرنجی نوبه ده هر ميللتين ئوز گله جک نسلی ايچون تاپشرديغی ميراث و اونون ، او ميللتين عضوی ساييلماسی ايچون اساس مدرکی دير". بو يازی ۵۰ ايل بوندان ئونجه بو دقتلی آنا ديلينين مقامينا اشاره ائتميشدی.

 

 نتيجه آلماق اولارکی هر بير نورمال انسان يا بير نورمال ميللت بو گونکو دونياده اوز وارليغين گلن نسيللره انکيشاف ائديب و دونيا مدنييتين زنگينلشديرماق ايچون، اوز آنا ديلينده تعليمات گورمه ليدير. آنا ديلين يوکسلمه سی يولدا چاليشماليدير. بو بير فطری و غريزی اصليدير. ميللتين روحی ساغلامليغی دا او ميللتين آنا ديلينين مقدس مقامينا چاتماقدادير. آذربايجانين داهی و برجسته و تانينميش عالملری ده بو نکته يه اشاره ائديب، ميللتين رئال حياتيندان تاريخده مثاللار وئريبله. آنا ديلين انکيشافی بير ميللتين ادبی علمی کنجينه لرينين انکشافيدير. بير ميللتين آينا کيمی حيات نبضينين ووريلماسيدير. آما ديلين انکشافی بير بويوک ميللتين گيزلی حافظه ده اولان تاريخينين آيدينلاشماسی و او ميللتين فطری استعدادلارينين چيچکلنمه سيدير. بو يولدا هر نه قدر سرعتله چاليشيلسا، داها چوخ ثمرلر الده ائديله جاقدير. آنا ديلی بير فيضان ائدن قويو کيمی‌دير. بو قويو درينشديق سا داها دورولوب، زلال لاشار. بو بير علمی سوژه دير و بونو چوخ اونملی توتماليوق.

 منابع

 ۱_پائلو فرئير، "آزادليق پداگوژيسی "_ ?A Pedagogy for Liberation, with ira Shore , ISBN 0 89789 105 8
‑۱۹۸۷،چاپ آمريکا
 ۲_گوردون ولز _ جک نيکولز، "ديل و اورينماق "?Language and Learning, an Interactional? Perspective
‑چاپ انگلستان ، ۱۹۹۰، شماره استاندارد کتاب ۱۸۵۰۰۰و
۰۲۸ ۳_ويليام داگلاس، سرزمينهای نا آشنا و مردم مهربان، ترجمه حميد داديزاده، تابستان
۲۰۰۳ ۴_ عليرضا صرافی ، ضرورت آموزش به زبان مادری، تبريز، اينترنتدن آلنميشدی.
 ۵_آيت الله ميرزا عبدالله مجتهدی، بحران آذربايجان، (سالهای ۱۳۲۴_۱۳۲۵ش)، به کوشش رسول جعفريان،۱۹۷۵. چاپ تهران جاپ و نشر نظر
 ۶_محمد زاده، حميد، آنا ديلی ابدی موسيقی، عمرين غنچه لی کونلرينين سولماز داستانی در، ۲۰۰۱،ملی حکوومت و رای لر کيتابيدان . ۲۰۰۱ کانادا ونکوور
 *_حميد محمد زاده ، آنا ديلی،ابدی موسيقی ،۲۰۰۱_ونکوور ملی حکومت و رای لر(۵)

Posted by: mehran bahari / 11:46 AM

Monday, October 04, 2004

قونشونون اميدينه قالان کئجه نی شامسيز ياتار

 حميد داديزاده (تبريزی)

اينسان حاقلاريندان، اينسان وارليغيندان سوز دوشنده بو آتا بابا لار سوزی هر زامان گوزومون ئونونده دورور. تاريخين کئچيشی، زامانين دکيشمه سيده بو سوزلری داها ̃ايدنليقا چيخارير. اينسانلار، اولورسا فردی حالتده بير انديويدوال کيمی و يا خود بير ميللت اولاراخ بو سوزون رئال ليغين دوشونور و آنلاير. دئمکدن هم اينسان تجربه‌سی، تاريخی و هم سندلرده بو سوزی اثبات ائدير. بو ساده سوزون بطنينده درين علمی دوشونجه لر وار. او دوشونجه لر که معاصر اينسان اوز علميله اونلاری آراشديرماخدادير. تاريخی واقعه‌لر، حادثه‌لر و حياتين تجربه لری زامانين پروسسينده بير ديرلی درسلر و قاليجی فکيرلر هر ميللته باغيشلير. آذربايجانين کمپلکس، آغير و چوخ ماجرالی تاريخنينده بو دويغولار و مثللر اوزونه يئر توتوب و خالقيميزين گيزلين حافيظه سينده ياشيور.

 بوردا آذربايجان خالقی، سومر ريشه لی بير ميللت اولاراخ، تاريخده بير بئللی باشلی ايزلری واردير. بوميللتين اوزون تاريخ بويو کوچمن ياشانتی سيستمی و داش آتانلارين يا راسيستلرين يالانچی تبليغاتی سبب اولوب بو ميللت بير ديل، و مدنييت ثوباتينا چاتماسين. امما سوينره‌ک بونو دئمک ايسته‌رم کی معاصر رنسانس و اويانيش يا خود يئنيدن دوغولما استاتوسی بو گون آذربايجان ميللتينده ده بير عموم بشری ديرچکليغا سبب اولوب . داها دوغروسو آذربايجان ميللتی اوز وارليغين يئنيدن تبيين ائديب و انفورماسيا دوروندن فايدالاناراق ، ايستير، پروفسور دکتر هيئت دئميشکن، "اوزی اوز ديلينه، وارليغينا صاحب اولسون.

 اوز اوزونی آختارماخ، اوز کوکی اوسته بيتماخ و اوزچورکين اوزی ياپماخدا هاميسی بو تاريخی و ميللی شعور رنسانسيندان آسيليدير. ميلليتچيليق بو مفهوم و کونسپت ده دئمک بير يئنی پيسيکولوژيک مرحله يه چاتماخدير. بوردا بير إودا باشی ، و يا بير قوندارما و چوروموش بير دسپوتيک سيستمه احتياخ يوخدور. شاهليق دورو داها سونا چاتدی و تاريخلرده بير قارا دهشتلی نيشانه قالدی. اونا گوره ده بو مرحله ميللتلرين اويانيش پروسسينده چوخ آيدين بير دوره دير . ميللت اوز اوززن يارادير و ياشاماخ يارادماخدی ديرکن، داها اوز اوززنه گووه نير و اوز اوز ديلينه باغلانير و اوزونه بير پلان توکور.

 دئمک اولور کی ميللت آسيميله زنجيرينين آلتيندان چيخير، داها اوزو اوزونه شام تدارکی گورور. بونو اوز اتی ، سوموگو و قانيلن آنلايب کی "قونشونون عمودونا قالان کئجه نی آج ياتار. چاغداش تاريخيميزده، مشروطه حرکاتيندان بئری ، تاريخی دونوشلرده و دوشرگه‌لرده بونو تجربه ائديب.

  بو اويانيشين چوخلی مرحله لری وار ، من اوچ اونمليسينی قيد ائتمک ايستيرم. بيرينجی مرحله ديل اويانيشيدير. بو مرحله اوز ايچينده بير نئچه بوداغا بولونور. ديل اويانيشی ميللی شعوور اويانيشينا باغليدير. بو مرحله ده ميللتين آحادی اوز ديلينه مالک اولوب و اوز ديللرين بير زنگين و اهميتلی سلاح کيمی محافظه ائتمکه چالشير ، قوروماق ايستيور. ديل اويانيشيله ميللت اوز اوزونه بير همبسته، هموژن توپلوم و مشترک بير عائله کيمی باخير. بوردا چوخ اهميتی وار کی بيرليک، قارشيلی احترام و مدارا کولتورو بير مدنی شکليده درينشسين ، و تفرقه سالانلار و داش آتانلار ميللته تانينسين. بو مرحله اويانيشدا آذربايجان ميللتی باشقا تاپدالانميش ناسيونلار کيمی اوز کولتور و ميللی شعوورينا قايديب، ديل سلاحين ايتيلديب، اورگنيب، باريشيق، دوستلوق، وبيرليک فيکرينده دير. بو يولون دواميندا شفاهی ژانردان يازيلی و مکتوب ديله يول سالماليديلار. مکتوب و يازيلی مرحله ديل اويانيشينين ان اونملی فازی حسابلانير. بو مرحله ياراديجيليق و ادبی بديعی اينکيشاف مرحله سيدير.

 ايکينجی مرحله پيسيکولوژيک يا معنوی روحی اويانيشدير. بير اينسان و يا خود بير ميللت اوز ديلينه صاحب اولاندان سونرا، بيرينجی نائلييت پداگوژيک عرصه لرينده دير. اوميللتين اوشاخلاری اوزلرين دوشونجه صاحبی کيمی بيليب، مکتبلرده درس کلاسلارين قارشيلی دوشونجه ، مباحثه و ديالوگ ميدانينا چئويرر. داها بير قوناق کيمی گوزی يولدا فيکری قونشودا اولماز. اوزو اوزينه دون تيکر و بير سارسيلماز اراده ايله ديل آموزشلرين داها يوکسلديب ، گوندن گونه ياراديجيليقا اوز قويار.

 اوچونچی مرحله سيستم يارادما و مدنی اولاراق اجتماعی توپلوملار، بيرليکلر، و مطبوعاتی اورگانلار يارادماخ مرحله سيدير. داها دوغرو آنا ديلی سلاحين شفافلانديرمک ايچون بوتون آيدينلار و ميللتين ضيياليلاری ديلين چشيتلی عرصه لرينی ميللته تانيتديريب و ديلين يئنيلمز و توکنمز قودرتين دونه_دونه ايضاح ائتمه ليديلر. آنا ديلی بير آخار سو کيمی مکتبلرده پداگوژيک اورگانلارين ايشه ساليب و ميللتين آمال و آرزولارين چوخ ساده و بسيط صورتده عکس ائدر. بوگون آذربايجانين ترک ديلينده يازيلارين يايلماسی، قازه تلرين گوندن گونه آرتيريلماسی، و آذريايجانين ادب و کولتورونون حققينده کيتابلارين چاپ اولماسی منيم بو سوزومی ثبوت ائدير. بو يازينين ايکينجی قيسمتينده آنا ديلی اينکشافينين اوشاقلاردا اثرلرين اشاره اولوناجاقدير.

Posted by: mehran bahari / 6:42 PM

Wednesday, June 30, 2004

بابک بوگون بیر آد دئيیل
تقدیم به دوستداران بابک و مهمانان قلعه جمهور

بوگون بابک بیر آد دئيیل. بیر توپلومون بایراغیدیر. بابک بوگون ائل ایچینده دولانیری، شهر شهر٬ اوبا اوبا یول سالیری. جوان قوجا٬ آتا آنا هامیلارین دردینى آلیر، اورکده کی مئساجلارین دؤنه- دؤنه عکس ائدیرى.

حمید دادیزاده

چهارشنبه ١٠ تير ١٣٨٣ – ٣٠ ژوئن ٢٠٠۴

بوگون بابک آذربایجان میللتینه باش ساغلیغی وئرمک ایستیر. بو میللتین اولو اولو سیرداشلارینى، اوزانلارینى٬ قوپوزلارینى٬ مودئرنیسمه چاغیریری. بابک بوگون بیزینندیر. اؤلمه يیبدیر . ساوالانین ذیروه سیندن، سهندیمین دوزلریندن سسی گلیر. اوبالارا باش چکیری، خان چوبانلا هارای چکیر، ازادلیغا نور سپه لیر.

بابک بوگون هر یئرده دیر. تبریزیمین سیرخابیندان، ائینالینین بولاغیندان، گؤی زنگىنین داغلاریندان سسی گلیر. بابک بوگون بیر آینادیر، آذربایجان میللتینین تاریخ بویو کیملیيینی، وارلیغینی گؤستریری. بابک بوگون بیر بولاغدیر، آخیر داشیر، گؤز تیکیبدير اوفوقلره، قودرت وئریر سولموش دیله.

بابک بوگون دانیشیری. بوگون بیزه بیر میللتین صاباحیندان سؤز آچیری. بیر میللتین آدی سانی، بیر میللتین ايقتيدارینى یاتمیش نسله بیلدیریری.

آذربایجان یئرلرینده بابک بوگون بیر بایراقدير. بابک بوتون تاپدالانمیش میللتلرین آتاسیدیر. او زامان کی بابک اؤزونو ظولمه قارشی قوربان ائتدی، او زامان کی خورره میلر بابکیله قارداش اولوب بئیعت ایتدی، بیر میللتین تاریخلرده وارلیغیندان خبر وئردی.

بذ قالاسی کلئیبرده جوشور داشیر بو گونلرده، آذربایجان دانیشیری اؤز دیلیله، عاشیقلارین سازلاریله، شاعیرلرین سؤزلریله. تورک خالقیمیز سوفره لرینى گئنیش آچیر، پایلاشیرلار چؤره کلرینى گوله گوله.

بوگون٬ ساباح اولور اولسون، بابک سؤزو اویانیشدان خبر وئریر، بیر میللتین وارلیغییندان سؤز آچیری.

بابک یولو ائل یولودور، شانلی یولدور بابک یولو.
بذ قالاسی جومهوريیت اینامینی داشیيیری . بابک سؤزو چاغداشلیغا اینسانلاری چاغيریری. دوشونجه لر مئیدانیدير بیزیم دونیا. آذربایجان بایکیله دانیشیری. ايلهام آلیر بوگون میللت بو قالانین دؤزوموندن. اونا گؤره یورا بیلمز یوللار بیزی. قوووشوبدور ساوالانیم سهندیمه. بذ قالاسی ایلهام یوللور بوزغوشونان قافلانتییا.

دوشونجه لر مئیدانیدی بوگون دونیا. قیفیللانان دیللر بوگون اوجالدیبدير اؤز سسینی. سؤزه گلیر٬ دیله گلیر سینمیش میللت. یاساق اولان دیل دانیشیر٬ ایلهام وئریر سولموش خالقا.
اوغور اولسون یولونوزا!

Posted by: mehran bahari / 1:55 AM

Monday, June 28, 2004

ريشه شناسي زبان ترکي آذربايجاني

• زبان سند هويت هر ملتي است. سندي که اثبات آن تبلور ذات هر خلقي است. در واقع موجوديت هر ملتي در اين کره خاکي نشانگر حضور زباني اوست.
امکان ندارد ملتي با کساني که زبان و موجوديت آنها را به سخره گرفته اند، با گرايشات صميمانه برخورد کند. ناسيوناليسم اينجا واژه بي معنايي است.
جاي تاسف است که روشنفکران غير ترک به سبب نبود شرايط نشر و پخش آثار اهل قلم ترکي گوي، چندان آشنايي با اين آثار ندارند.

حميد داديزاده

شنبه ۶ تير ١٣٨٣ – ۲۶ ژوئن ٢٠٠۴

زبان سند هويت هر ملتي است. سندي که اثبات آن تبلور ذات هر خلقي است. در واقع موجوديت هر ملتي در اين کره خاکي نشانگر حضور زباني اوست. زباني که مورد تکلم واقع مي شود از طريق اصوات، هجاها و آثار مکتوب سند زنده اي بر جاي مي- گذارد، سندي که جزيي از ميراث بشري است و بر همه انسانهاي فکور است که از موجوديت ، حق حيات و فضاي تنفسي آن زبان در ابعاد گوناگون مدافعه نمايند. اين سند در وجود فيزيکي و آثار معنوي ميليونها انساني حک شده که به آن زبان سخن ميگويند.بنابراين رسميت هر زباني را نه حاکمان، بلکه خود ملتي که به آن زبان لب مي گشايند، تعيين مي کنند. پس به سخني، هر زبان براي ملت صاحب زبان رسمي است. زبان ضمنا آ ئينه اي است که هر ملتي خود را، در گذرگاه تاريخ، در آن مشاهده مي کند. اين سند زنده در آئينه تاريخ جهان مي درخشد هر چند که عده اي بخواهند اين سند و اين آئينه را مخدوش و تيره ببينند.

زبان هيچ ملتي در عرف بين الملل نيازي به اثبات ندارد، بزرگترين دليل وجودي هر زباني حضور ملتي است که به آن زبان تکلم مي کنند و با اين طريق کاروان تمدن بشري را غنا مي بخشند، خواه اين متکلمين زباني ميليوني باشد يا کمتر. کميت در عرصه موجوديت زباني زياد مورد اختلاف نيست. زبان ها با تفاوتهاي خويش موزائيک زيبائي از ملل و نحل در جهان پديد آورده اند، جهاني که در مواردي قدرتمندان بر آن شده اند اين سند هويت و اين آئينه زلال بشري را مکدر کنند. براي مثال خواندن" کتاب کوچه" اثر زنده ياد شاملو، نوعي گردشي است در قلمرو مردمي که به فارسي دري صحبت مي کنند، هر چند که خود استاد فقيد ريشه ترکي داشته باشند. .و با مطالعه اشعار نسيمي و اثر ماندگار شهريار، حيدر بابايه سلام، نيز خواننده در مسير رودخانه اي سير مي کند که روح و روان مردم ترک آذربايجان را به تصوير مي کشد.زباني که نه فقط کدهاي بيجان و حرفهاي قراردادي الفبا، که روح و روان مردمي را در يک مقطع تاريخي نشان مي دهد. اين همان زباني است که من با آن بزرگ شده ام، زباني که ترنم کننده آمال و آرزوهاي يک ملت اصيل است.با اين وجود، ما مشاهده مي کنيم که در عرصه قدرت و حکومت در مواردي تلاش مي شود که فرهنگ و زبان ملتي به سخره گرفته شود و به سخن قالتونگ(Galtung ۱)” معنا و مفهوم زبان ملتي توسط حاکمان معني شود و تعريف گردد نه خود مردم". و اين اوج فاجعه است که ديگران بر ملتي خير و شر تعيين کنند که به سخن روان شناسان نوعي" آگاهي يا وجدان استعمارشده" در ملتي پديد آورند.(۲) به اين صورت، براي مثال، در شهري که بيش از يک ميليون نفر جمعيت دارد و مردم قرنهاست به زبان ، در اين مورد، ترکي آذربايجاني ، صحبت مي کنند، کتابخانه اش قفسه اي از کتابهاي ترکي آذربايجاني نداشته باشد و يا در دادگاههايش زنان و مردان و شهروندانش نتوانند به زبان خود از خود دفاع کنند. اين همان " آگاهي استعمار شده" است. اينجا ملتي است که نفوذ(Penetration) زبان بيگانه يا حاکم سبب شده که مليت خود را تسليم ديگران نمايد که به اين حالت" submissiveness" يا تسليم بي قيد وشرط گفته مي شود. اين حالت رواني اگر ادامه پيدا کند نوعي" تخريب رواني" براي ملتي پديد مي آورد. خوب اين زبان چيست و زبان چه جايگاهي در جامعه بشري دارد و زبان ترکي آذريايجاني از کجا سرچشمه گرفته است. اما قبل از همه، .در همين ابتدا بايد به فهرستي از فاکتها و حقايق اشاره شود تا خواننده دقيق با برخي از بد يهييات زبانشناسي آشنا شود.

- زبانها در عين تفاوتهاي ريشه اي از مشابهتهاي زيادي برخوردارند.
- زبانها از نظر ساختاري در گروههاي مشابه طبقه بندي ميشوند.
- زبانها همواره در طول زمان در داد و ستد بوده و متاثر از يکديگر بوده اند.
- برخي از زبانها به سبب تهاجمات استعماري و فقر فرهنگي در معرض نابودي قرار دارند.
- علي رغم اختلافات عجيب و قريب بين زبانها و کدهاي آنها، زبانها به تعبيري از ساختار واحدي برخوردارند.
- زبان هيچ ملتي برتر و يا پستتر نيست، و اين قدرتهاي فائقه اقتصادي و يا امپراطوريهاي مالي است که سبب فراموشي ويا به حاشيه افتادن زبانها ميشود.و اين کار با کوچهاي اجباري يا اسکانهاي ناشي از شرايط ناخواسته حاصل مي گردد.
- زبانها در خانواده هاي زباني طبقه بندي مي شوند و اعضا هر خانواده زباني شاخه اي از درخت زبانشناسي بشري است.

قبل از همه، در ريشه شناسي زبان ترکي آذربايجاني بايد توجه نمود که تمام زبانهاي دنيا در مسير زندگي بشري و تاريخ او، از پيچ و خمهاي فراواني گذشته و از دوران قبل از کتابت و الفبا عبور کرده ، تا امروز رسيده اند. با توضيح بيشتر، زبانهايي که قدرت انطباق با شرايط زمان داشته و از تهاجمات ضد زباني گريخته اند، تا امروز حضور خود را به اثبات رسانده اند. در اين رهگذر انسانهاي باستان بنا به شرايط ز يستي خود، هر کدام به شکل ويژه اي از زبان و کتابت و نوشته ، منطبق با وضع زيستي خود، استفاده کرده است. براي مثال، ملتهايي که در زندگي کوچ نشيني بوده اند، فن کتابت و زبان آنها به سبب کوچهاي مداوم و درگيريهاي خشن براي دسترسي به مراتع، دستخوش تغيير بوده و قضاوت علمي در مورد ريشه زباني آنها مشکل به نظر مي رسد. براي مثال، زبان انگليسي امروزي که حدود يک ميليارد مردم جهان به آن آشنائي دارند، حدود شش سده پيش به نوعي کتابت ميشد که آثار آن زمان براي خواننده معمولي امروزي نامفهوم است. بنابر اين بهتر است به ريشه کل زبان بشري اشاره شود و نظر دانشمندان معاصر و پژوهشگران جديد آورده شود تا اينکه در ريشه شناسي زبان ترکي آذربايجاني مردم ايران نيز تامل علمي به عمل آيد.

در زمينه ريشه شناسي زبان ترکي آذربايجان نظرات متفاوتي ابراز شده است و گاهي ضد و نقيض. واين برخوردها سبب شده که ذهن عامه نسبت به آن در ابهام قرار گيرد.

"مريت روهلن" Merrit Ruhlan مي نويسد هر چند که دانشمندان هر کدام در محل کار خويش به صورت جداگانه اي کار مي کنند، اما در واقع هر کدام بخشي از موضوعات علمي را مورد بررسي قبرار ميدهند که در کل همه به هم مرتبط مي گردند. او ادامه ميدهد که با کمال تعجب با مطالعه آثار زبانشناسان و مشاهده نزديکي در واژگان و ساختارهاي زباني به اين نتيجه رسيده که از حدود ۵ هزار زباني که امروز در جهان تکلم ميشودو و با بررسي نزديکيهايي که در اين زبانها به چشم ميخورد، اين نتيجه حاصل مي شود که تمام اين زبانها در واقع از يک زبان اجدادي، زبان واحد باستاني ريشه گرفته اند.(۳) اما اگر به جامعه امروزي ايران نظر کنيم در يک جمله ميتوان گفت که اين هم از کرامات تظامات استبدادي است که ملتي بايد براي اثبات موجوديت زباني خويش فرياد بکشد.

در جامعه چند زباني ايران زبان ترکي آذربايجاني هنوز جايگاه خود را نيافته است. اميد ميرود که روند عمومي بيداري اجتماعي يا موج عظيم رنسانس فرهنگي ، که آغاز شده، بتواند زبان ترکي آذربايجاني را نيز در مقام مناسب خود بنشاند.زباني که ميليونها نفر از مردم آذربايجان ايران به آن تکلم مي کنند، و در طي قرون و اعصار همچنان از گذرگاهاي خطرناکي گذشته و بارها در معرض مرگ قرار گرفته است. زباني که بنا به نظر زبانشناسان کامل، و از نظر استروکتور گرامري و ساختار نحوي انسجام دارد. هر چند اين زبان در ايران حالت رسمي نداشته و به زبان مکتوب ديواني ارتقا نيافته، اما توانمنديهاي ساختاري اين زبان سبب شده که با وجود تسلط سياستهاي ترکي ستيزي و ممنوعيت پخش و نشر آثار خلاقه به اين زبان، هنوز جان سختي از خود نشان دهد و از طرق فعاليتهاي غير رسمي و ادب دوستانه زنان و مردان آذربايجان در زمره زبانهاي زنده ولي در حال خطر endangered به تنفس خود در کلني زبانهاي ديگر ادامه دهد. زبان ترکي، که يکي از شاخه هاي آن در آذربايجان مورد تکلم واقع ميشود، همانند ساير زبانهاي مرسوم در جهان، زباني است که ساختار قانونمند دستوري خود را دارد و تا کنون آثار ماندگاري به اين زبان چاپ شده است.

در ايران، به لحاظ سياستهاي فرهنگ ستيزانه طوري با اين زبان برخورد شده که حتي عده اي از خود صاحبان اين زبان از تکلم به آن شرم زده ميشوند. البته اين سياست ويژه ايران نيست، به پژوهش زبانشناس برچسته سوئدي، اسکوتناب کانکاش، در ممالکي که زبان حاکم ديگر زبانها را به حاشيه رانده و ممنوع نموده، تکلم به زبان مادري براي زبانهاي غير رسمي "با احساس شرم" همراه بوده است)۴ (اين ضايعه فرهنگي در ايران جراحات عميقي در سينه ميليونها انسان نهاده است. جراحاتي که در طي دهه ها زبان ستيزي و تلاش براي حذف اقتدار ملت آذربايجان ضربات جبران ناپذيري بر پيکر اين ملت وارد کرده است. ملتي که کودکانش در يک آشفتگي آموزشي قرار داشته و در حالت "suspension "يا سردرگمي و آويختگي زندگي کرده اند. مطمئن هستم که درک عمق اين جراحت که سينه ملت آذربايجان را دريده و ميليونها انسان را در مرز و بوم خويش به شهروندان درجه دو تبديل کرده، مورد توجه روشنفکران فارسي زبان قرار گيرد. حق تکلم، آموزش، و احترم به زبان ملتها جزئي از مولفه حقوق بشر و پايه دموکراسي است . با آبادي وپيشرفت اجتماعي هم مرتبط است. . و در واقع ناتواني اهل قلم فارسي زبان از درک پيامدهاي ممنوعيت زباني سبب شده که اين جماعت جاهلانه به موضع انکار بيفتند و يا در بهترين شکل از طرح مسئله خودداري کنند و به آن با ديد "کاهشگرانه" (reductionism) بر خورد کنند.

اينجا نه ناسيوناليسم آذري مورد نظر من است، نه ساير نظرهاي سياسي. اينجا طرح اين فکر در ريشه شناسي زبان ترکي مطرح است که قبل از هر برنامه سياسي اجتماعي، بايد با زبان يک ملت بزرگي، ابتدا به عنوان هويت فرهنگي و حق ذاتي آنها، برخورد کرد. امکان ندارد ملتي با کساني که زبان و موجوديت آنها را به سخره گرفته اند، با گرايشات صميمانه برخورد کند. ناسيوناليسم اينجا واژه بي معنايي است، اينجا ميدان وسيع تنفس زباني ملتي در نظر است که طبق مصوبات سازمان ملل زبانش بايد رسميت يابد- اينجا هيچ سخني از سياست و برخورد سياسي نيست، بلکه به طور شفاف سخن از جامعه اي است که تقريبا از هر دو نفر يک نفرش خواستگاه ترکي دارد و به شاخه هاي مختلف زبان ترکي تکلم ميکند ، در حالي که از نظر ساز و کارهاي رسمي در آموزش و ساير امور جامعه زبانش غايب است، زبانش در حاشيه است، زبانش به اشکال مختلف سرزنش و تحقير ميگردد. اينجا سخن از زبان ملت است نه ملي گرائي.اينجا تاکيد بر موجوديت و حيات اجتماعي ملتي است، نه ناسيوناليسم کور سياست مردان. اينجا سخن از زبان و حيات کودکاني ميرود که دهه هاست عليرغم مصوبات جهاني از حق رشد و نمو کودکانه به زبان مادري خود محرومند. آنان همانند کودکاني هستند که از آغوش مادرانشان به زور گرفته شده اند. چرا که زبان مادري همراه شير مادر آغوشي گرم و عاطفي براي کودکان محسوب مي شود. ابنجا سخن از تخطئه زبان و ادب ملتي است. حال آنکه علم زبانشناسي ميگويد هيچ زباني برتر از ساير زبانها نيست و چنان که در اين نوشتار خواهد آمد زبان ترکي از نظر توانائي دستوري، آواشناسيphonemes, morphemes) ) و مورفولوژي از زبان فارسي ظرفيت بيشتري دارد.

زبان امروزي ترکي که مردم آذربايجان ايران به آن صحبت مي کنند، شاخه اي از خانواده بزرگ زبانهاي ترکي Turkic languages” است. خود اين خانواده نيز در طبقه بندي زبانها، از زبانهاي زير خانواده گروه زبانهاي آلتائيک Altaic شناخته ميشود.

"خانواده زبانهاي ترکي اشتراکات خيلي نزديکي به يکديگر نشان مي دهند. اين همانندي در عرصه آواشناسي، مورفولوژي (تحولات لغوي) و ساختار نحوي آنهاست. در بين اين زبانها تنها زبانهاي چوواش، خلج، و ياکوت با ديگر خانواده زبانهاي ترکي تفاوت قابل توجه دارند. نزديکترين سوابق اين زبانها در کنار رودخانه اورخون در مغولستان و نيز دره رودخانه يئني سئي در روسيه مرکزي و جنوبي وجود دارند که به قرن ۸ برميگردد." براي نشان دادن خانواده زبانهاي ترکي و درک ريشه هاي زبان ترکي آذربايجاني اينجا عين ترجمه طبقه بندي زبانها از ديد زبانشناسان معتبر آورده ميشود. جالب اينجاست که بيشتر عالمان زبانشناسي تاريخي در اين مورد هم نظرند: زبانهاي ترکي با توجه به ريشه هاي تاريخي، معيارهاي جغرافيايي و اصول زبانشناسي به شاخه هاي زير تقسيم ميسوند:

۱-زبانهاي اوغوز يا زبانهاي جنوب غربي که شامل زبانهاي ترکي عثماني، قاقوزGagaus، ترکي (آذربايجان)، ترکمن، و ترکهاي خراسان." در اين طبقه بندي به لحاظ توجه به اشتراک زبانها از نظر موقعيت جغرافيايي جايگاه زبان ترکي امروزي آذربايجان ايران نيز مشخص مي شود.
۲-زبانهاي قبچاق يا زبانهاي شمال غربي: اين شاخه شامل زبانهايي از خانواده زبانهاي ترکي است که عبارتند از زبانهاي قازاک، قره قالپاک، نوقاي، تاتار، و باشقير، لهجه هاي سيبري غربي، تاتارهاي کريمه، کوموک، کاراچاي، بالکار و کاراايت.Karaite”
۳-شاخه جنوب شرقي يا گروه اويغور چاغاتي uyghur chagati” “که در برگيرنده زبانهاي اوزبک، اويغور، اويغور زرد، و سالار Salar” “با ريشه اوغوز.
۴-گروه شمال شرقي ياسيبريايي شامل زبانهاي ياکوت Yakut(ساخا)، دولقان “Dolgan”، آلتاي، خاکاس ، شور Shor تووان Tuvan ، و توفا (.( Tofa
۵-زبان چوواش که زبان منطقه ولگاست.
۶-زبان "خلج" khalaj) ) زبان متباعد مرکزي ايران است.(۵)

منظور از زبان خلج همان گويشي از زبان ترکي است. بر اساس داده هاي سايت ميراث فرهنگي، استان مرکزي دربرگيرنده ساکناني با ريشه زبان ترکي هستند. طبق اين نوشته و به نقل از سايت "سوزوموز""زبان ترکي زبان اصلي اهالي اکثريت نقاط روستائئ شهرستان ساوه مي باشد.(شاهسون بغدادي، اينانلو، مغنها، ايل مغان، ترکمن....اغلب روستائيان به يک گويش ترکي(منظور زبان ترکي آذربايجاني است.م.ب) و اندکي به گويش ترکي خلجي سخن مي گويند.&

طبق اين نظر، جايگاه و خواستگاه زبان ترکي آذربايجاني روشن مي گردد. اين زبان در زمره زبانهاي جنوب غربي خانواده زبانهاي ترکي محسوب مي شود. استاد رحيم رئيس نيا نيز در نوشتاري که در مورد زبان ترکي تهيه کرده، ريشه شناسي زبان ترکي اذربايجاني را چنين ذکر مي کند که به نوعي با پژوهش زبانشناس فوق هماهنگي دارد:

"زبانهاي ترکي به چندين شاخه و شعبه تقسيم مي شوند که ترکي آذربايجاني به گروه غربي خانواده زبانهاي ترکي وابسته است. به نظر وي"منابع اصلي زبانهاي منسوب به شاخه غربي خانواده- هاي ترکي و از آن جمله زبان آذربايجاني عبارت بوده است از: زبانهاي قبايل و طوايفي که به نام هاي ساک- سکيف- سکا، گاس، گاسبي، گاسيت، خزر، سابير، سووار، هون، گوي ترک، تورک غز، اوغوز، قبچاق، و... شناخته شده اند. اينان در سده هاي پيش از ميلاد و نيز در نخستين هزاره ميلادي در اطراف درياي خزر مسکن گزيده اند. زبان آذربايجاني نيز به مانند ساير زبانهاي وابسته به گروه غربي تحت تاثير حوادث اجتماعي-تاريخي پيچيده اي به صورت زبان واحد خلق تشکل يافته است" (۶)

دليل عمده اي که زبانشناسان تاريخي مي آورند که زبانهاي ترکي از خانواده زبانهاي هند و اروپايي نيستند، توجه به ساختار هجايي و آواشناسي اين زبان است. البته اشکال ديگر دستور و نحو زبان ترکي آذربايجاني نيز نشانگر اين است که اين زبان خود استقلال زباني دارد. تفاوت و در واقع خصيصه بارز زبانهاي ترکي در کميت حروف صدادارست. وجود نه صدادار به اين زبانها "هارموني هجايي"(۷) مي دهد که در زبانهاي" دري" (فارسي) نيست. علاوه نوع پيچيده پيشوندها و پسوندها نيز نشان مي دهد که ساختار زبان ترکي و ظرفيتهاي آن با زبانهاي هند واروپايي متفاوت است. مثال ,واژه کول (خاکستر) کول-لر(خاکسترها)، کول-لر-ي (خاکسترهايش) و واژه قول (برده) قول-لار (برده ها)، قول-لاري (برده هايش) نشان مي دهد چه هماهنگي و هارموني در زبان و نوع تلفظ واژه هاي صدادار وجود دارد. به هارموني صداها در پسوند"لر" "لري" و نيز "لار" و لاري" توجه کنيد، با مقايسه اين نوع هارموني مصوتها مي توانيد پي ببريد که در زبان دري فارسي اين امکان گردش هجايي وجود ندارد. دکتر زهتابي در کتاب با ارزش خويش، به نام "معاصر ادبي آذري ديلي" براي نشان دادن جايگاه زبان ترکي آذربايجاني، با استادي و ايجاز خاصي انواع حروف صدادار را توضيح داده اند.(۸)

مثل هر زبان ديگري زبان ترکي آذربايجاني مسير تاريخي ناهمواري طي کرده و به امروز رسيده است.نوع به کار بردن پسوند در اين زبان، بي آنکه آسيبي به خود کلمه وارد شود، سبب شده که اين زبان از يک استاندارد خوبي از نظر زبانشناسي برخوردار باشد که براي يادگيرنده زبان آسان خواهد بود. براي مثال کلمه"ائولريمده" (evlerimde)" در خانه ما" از واژه اصلي "ائو"(خانه) "لر" علامت جمع، "ايم"پسوند مالکيت، "ده" پسوند مکاني به صورت يکدست و هماهنگ استفاده شده است. حال زماني که کلمه در زبان ترکي آذربايجاني از حروف صداداري بهره گيرد که از ته دهان تلفظ ميشوند، تمام پسوندها نيز خود را با آن صدا هماهنگ مي کنند. مثال "اوتاق"، اوتاقلار، اوتاقلاريمدا، اوتاقلاريمداکي، اوتاقلاريمداکيلار و ترکيب "اتاق-لار-ايم-دا-کي-لار-دان" (از چيزهايي که در اناق هايم هستند) نشان دهنده سياليت و ظرفيت گسترش ساختاري اين زبان است.(۹) اين ساختار ويژه زباني سبب شده که به زبانهائي که هنگام اضافه شدن پسوندها، ريشه کلمه ثابت بماند، زبان التصاقي (agglutinate) گفته مي شود. در زبانهاي التصاقي نه تنها ريشه افعال هنگام صرف شدن ثابت مي ماند، بلکه در تمام کلمات ديگر نيز هنگام افزوده شدن پسوند، اصل کلمه بي-تغيير مي ماند. ضيا صدر و دکتر زهتابي نيز ريشه زبان ترکي آذربايجاني را جز زبانهاي التصاقي دانسته اند.با اين تفاوت که برخلاف بيشتر منابعي که من مراجعه کردم و در کتاب شناسي استاد ر..رئيس نيا هم ذکر شده، دکتر صدر زبان ترکي آذربايجاني را از نظر ساختاري از زبانهاي اورال آلتائي نمي داند، چرا که او باور دارد که زبانهائي خارج از خانوادهاي اورال آلتاي در اين گروه وجود دارند که التصاقي هستند .۱۰

اين که شکل گيري کامل فرم زبان ادبي ترکي آذربايجاني چه زماني بوده، اطلاع دقيقي نداريم،اما کتيبه هاي اورخون يئني سئي يا يئني سو را ميتوان نام برد که ترکيب دستوري واژه ها و صوت شناسي کلمات موجود نشان مي دهد که اين سند از قدمت بيشتري برخورداراست. با اين حال اکثر منابع بر آنند که زبان هاي شکل يافته خانواده ترکي بيشتر از قرن هشتم ميلادي آغاز شده است. در اين مورد زبانشناسان با توجه به نوع زبانهاي ترکي، تکامل هر کدام را به قرون مختلف نسبت مي دهند. زبانهاي ترکي آسياي ميانه قرن هشتم شکل ميگيرند، حال آنکه شکل گيري زبان ادبي "اويغوري" را ما بين قرون نه تا چهارده مي دانند.(۱۱( شيوه زندگي کوچي و نوع معيشتي و زيستي اجداد ترک آذربايجاني و طرز نگاه آنها به جهان و طبيعت سبب شده که صاحبان اين زبان از ثبات اجتماعي برخوردار نباشند. تهاجمات و لشکرکشيهاي مدام باعث شده که اين ملت در حالت کوچ قرار گرفته و از اقتدار دولتي بهره نداشته باشد. حضور جمعيت مختلف ترک در سراسر ايران و نيز ساير ممالک دليل بر همين است. با وجود عدم امکان آموزش رسمي زبان ترکي آذربايجاني در ايران و با وجود ممنوعيتها و محدوديتها و تحقيرها در پخش و نشر آثار اهل قلم اين خطه، زبان ترکي آذربايجاني به سبب ظرفيتهاي دستوري، ساختار نحوي، آوائي و نيز قدرت واژگان، زبانيت و زندگي و تکامل خود را پيش گرفته و جلو رفته است. طبق آمار سال ۱۹۹۷ حدود% ۳۷.۳ از جمعيت ايران به اين زبان تکلم مي کنند.

با اين حال در جامعه ايران سنت ديرينه استبداد سبب شده که واقعيات فرهنگي و آکادميک نيز بنا بر اميال و منافع حاکمان تحريف گردد. البته داشتن عقايد و آرا گوناگون در مسائل علمي يک موضوع طبيعي است. نکته مورد نظر من انکار و حذف است که نادرست است.

در مورد ريشه شناسي زبان ترکي آذربايجاني نظري هم وجود دارد که زبان ميليونها مردم آذربايجان را به زباني از ريشه هند و اروپائي نسبت مي دهد و از آن به عنوان زبان ":تاتي” و "هرزني" نام مي برند. حال آنکه در ميان آذربايجانيها واژه "تات" و "تاتي" به کساني اطلاق مي شد که آذربايجاني نيستند.همانگونه که تازيان، غير عرب را عجم مي خواندند. خود کلمه "تات" به نوعي با واژه روسي "تاتي" با هم به کار گرفته شده است. تاتها در مناطق قفقاز زندگي مي کردند، در ايالات"سيازان" Siazan ، ديويچين، قوبا، قوناق کند، شماخي، اسمايلين.، در شهر باکو و در شبه جزيره آَبشرون، در شمال شرقي آذربايجان. تاتها قوم مستقلي بودند که در کنار آذربايجانيها زندگي مي کردند. ريشه زباني آنها روشن نيست ، طبق آمار موجود در يک سند، تاتها که در آباديهاي شمال ايران و اطراف تهران زندگي مي کردند، ۲۸۴۳۳ نفر آمارگيري شده اند. در اين سند ذکر شده است که "تاتها" از نظر ديني هم به مسلمان، مسيحي و يهودي منشعب مي شوند. زبان شناسان بر آنند که زبان تاتها با زبان ترکان آذربايجاني مشابه نبوده است. تاتها بر خلاف ترکان آذربايجاني هيچ وقت زبان کتبي نداشته اند، آنها در باکو به يادکيري زبان ترکي پرداختند. نکته قابل ذکر اين است که سياستهاي تک زباني و استحاله گري سبب شده که تاتها در ايران به کلي به زبان فارسي بگروند . تاتها در آذربايجان شمالي در دوران حاکميت شوروي عمدتا در باکو زندگي مي کردند. سياستهاي شوروي در آن زمان به سخن بزخي از زبان شناسان سبب شد که اتها موجوديت خود را به مرور از دست دهند بنابراين انتساب زبان ترکي آذربايجان به "تات" و "هرزن" و جدا نمودن خانواده بزرگ زبان ترکي از شجره زبان شناسي و زبانهاي "اوراليک التاييک" با اهداف خاصي انجام مي گيرد و گرنه داشتن نظر يا فرضيه در پژوهشهاي علمي چيزي قابل کتمان نيست.

بايد اشاره کنم که نبود جو حستجوگري، نقد و عدم امکان بررسي مسائل اجتماعي، از جمله ساختار جمعيت ايران، زندگي زبانهاي مختلف، و نگرش به پديده جديد "جوامع چند زباني" ، سبب شده که جامعه در يک خلا نظري وتتوريک زندگي کند، وقايع و افکار مطابق اميال قدرتمندان تعبير و تفسير گردد. در مورد زبان و ريشه شناسي زبان ملت آذربايجان هنوز در ذهن عامه .و نيز در منظر روشنفکران، همان نظراتي که از دوره فراماسونرهاي رضا شاهي ديکته شده موج مي زند. اما بايد تغيير زمان و شرايط را فهميد. به حقايق دو باره انديشيد. اين بار به صورت مستند، دقيق، با مدرک و استدلال. و زمينه را نيز براي پژوهشهاي بيشتر آماده کرد. اولين بار احمد کسروي بود که به موضوع زبانشناسي آذربايجان اشاره نمود و تئوري من در آوردي "تاتي" و "هرزني" را به عنوان زبان مردم آذربايجان ناميد. حال آنکه کار زبانشناسي با اشاره به خانواده هاي زباني و طبقه بندي زبانها مرتبط است و تمام زبانهاي مورد تکلم از نمودار زباني مشخصي ريشه گرفته اند. زبان ملت آذربايجان نيز از اين مقوله جدا نيست. با نيات سياسي و مطامع سرکوب فرهنگي نيز نميتوان چنين پديده هاي زنده را براي هميشه تحريف کرد. زبان آذربايجان از خانواده جهاني زبانهاي التصاقي است که اين گروه از زبانها همانگونه که گفته شد به شاخه زبانهاي آلتائيک مرتبطند. مشابهت ها در:۱-واژگان ۲- در ساحتار دستوري ۳- در آواشناسي هم دليل عمده اين طبقه بندي است. طرح اصطلاح "نيمزبانها" هم که از سوي مورخ آذربايجاني، احمد کسروي مطرح شده، هيچ تغييري در موجوديت اين زبان و زندگي تاريخي آن ايجاد نمي کند. در علم زبان شناسي ما pidgin-Creole داريم که نوعي گويشهاي مردم و قبايل مهجور و جدا مانده از اصل خويشند که به سبب کوچها و معضلات زيستي از ريشه زباني خود جدا افتاده و به نوعي به گويش ويژه دست يافته اند. گويشي که از زباني جدا شده و به مرور شکل يافته و ممکن است به حالتي برسد که ديگر براي صحبت کنندگان زبان اصلي مفهوم نباشد. براي مثال چيزي که از آن به نام زبان "هرزندي" نام برده مي شود و آقاي کسروي آن را نيم زبان آذربايجان مي نامد و از آن مثال مي آورد، در واقع همان چيزي است که در زبان شناسي "پيدگين" pidgin مي گويند. گويش يا زبانکي که از اصل خود جدا مانده است. به مثال خود آقاي کسروي و تطابق معنائي آن اشاره مي کنم.

"امسور ورون خيلي وروسته، سيل خيلي آمارا، گندومي خروب کرديه،
"امسال باران زياد باريده، سيل بسيار آمده، و گندمها را خراب کرده"

در واقع جمله اول شکل مهجور، وامانده و سرگردان جمله دوم است. حالا تراشيدن يک شخصيت زباني به اين "زبانک" يا "پيدگين" و آنرا زبان باستاني مردم آذربايجان ناميدن همه عاري از هر گونه اعتبار علمي است. " لازم به توضيح است که "پيدگينها" ابتدا در زبان انگليسي پديد آمدند که جاي صحبت آن در اين جا نيست.

بنابر اين درک ريشه زباني مردم آذربايجان که من از روي اسناد و نمودارهاي زبانشناسي شجره آن را خواهم آورد، از خانواده زبانهاي ترکي است و هر گونه سفسطه کاري در اطلاق نيم زبان، يا جدا کردن ساختار گرامري، لغوي، و نحوي اين زبان از زبان ترکي بيمعني است. چرا که اين زبان زنده است.کار مي کند. هر روز صاحبان انديشه به آن زبان آثار خلاقه مي آفرينند و با وجود دهه ها و سده ها بي احترامي ، به ويژه در دوران سلسله پهلويها، اين زبان راه خود را مي رود و خودش با واژه ها و الحانش، با ساز عاشقان دلسوخته، با ني چوبانان کوه و کمر در اراضي آذربايجان، و با سوز دل شاعران ترکي گوئئ چون شهريار، سونمز، استاد يحيي شيدا، اشعار ملوديک استاد بارز، ممد آراز، و صدها ديگر بر زندگي زباني خود ادامه مي دهد. جاي تاسف است که روشنفکران غير ترک به سبب نبود شرايط نشر و پخش آثار اهل قلم ترکي گوي، چندان آشنايي با اين آثار ندارند و از سويي اين خلا زباني يا به سخني حذف زبان سبب شده که ترکان ما پارسي گوي شوند. اسناد به جا مانده از دوران مشروطه و حکومت ملي آذربايجان هم نشان مي دهد برخلاف نظر کسروي ويارانشان آقاي حسن رشديه نيز در گامهاي نخست بر آن بود در آذربايجان آموزش به زبان ترکي آذربايجاني را مستقر سازد و ضمنا آموزش در جامعه ايران را به صورت دو زبانه سازد. همان گونه که دکتر رضا براهني، نويسنده ، شاعر و منقد ادبي هم در نوشتار خويش که در بيشتر نشريات و سايتهاي داخل و خارج منتشر شد، به همين موضوع صحه مي گذارد.(سايت تريبون)

آقاي احمد کسروي براي اثبات نظر خود در مورد بي ريشه بودن زبان آذربايجان بر آن مي شود در ريشه شناسي نام اشخاص و شهرها هم به نوعي خيالپردازي کند که براي خواننده بي غرض امروزي ودانشجوي پژوهشگر مضحک مي آيد. آيشان براي مثال براي اينکه نظر خود را در مورد بي ريشه بودن زبان تـرکي آذربايجاني ثابت کنند، سعي کرده اند براي واژه هاي موجود ترکي در آذزبايجان وسراسر ايران که ترکان زندگي مي کنند، ريشه فارسي بتراشند. اين تلاش ايشان نه از جنبه تفحص و تحقيق بلکه نوعي شکل تحريف علمي پيدا ميکند. براي مثال ايشان ريشه کلمه:

"سوگودلو (سؤيودلو)"را بيدک،
"گردکانلو" (گيردكانلى) را گردکانک،
"قزلجه" (قيزيلجا) را سرخه،
"ايستي بولاغ" (ايسسى بولاق) را گرمخاني ،

يالقوز آغاج" (يالقيز آغاج) را يکه دار و غيره ناميده اند که در يک کلام از منظر زبانشناسي واژه ها مضحک است.. در اين سند ادعا مي شود که گويا مردم آذربايجان بعد از کوچيدن به اراضي امروزي واژه هاي فارسي را به ترکي ترجمه کرده اتد. حال آن که قبل از ورود آريايي ها به فلات ايران ، اين مناطق محل سکونت "اورال آلتائيان" بوده است که اجداد ترکان آذري شناخته ميشوند.(در اين مورد به مقاله حميد نطقي در مجله وارليق شماره هاي آذر و دي ۱۳۶۳ مراجه کنيد.ر.ر.)

براي روشن شدن اذهان عموم بايد اشاره کنم که پسوند "لو" يک شاخص در زبان ترکي آذربايجاني است که صدها کلمه اساسي در فرهنگ کتبي اين زبان با اين فرم وجود دارد."لو" که گاهي در ميان مردم به صورت پسوند"لي" هم به کار برده ميشود، پسوند نسبي و ملکي است. کلمات تاريخي همچون ايل ترک "باهارلو"، " قره قويونلو" که داراي پسوند "لو" هستند قرنها سابقه استعمال زباني داشته و تعابير آقاي کسروي در شقه-شقه کردن اين واژه ها و چسباندن آنها به زبان فارسي معتبر نيست. تلاش براي پيدا کردن يک پدرخوانده فارسي به واژه ها و اسلوب زباني ترکي آذربايجاني هيچ کمکي به کار زبان نميکند. يا ترکيب اصيل "ايستي بولاغ" که زبانزد مردم آذربايجان است و در روستاها و مناطق کوهستاني به چشمه هاي آب گرم اطلاق مي شود را به واژه مهجور فارسي"گرمخاني" نسبت ريشه اي دادن واقعا عاري از هر اعتبار علمي است.(۱۳) بنابراين سرگردان ماندن آقاي کسروي مابين واژه هاي "آذري" و "ترکي" و تلاشش براي جداکردن زبان مردم آذربايجان از خانواده زبانهاي ترکان و نيز تراشيدن ريشه قلابي براي واژه- هاي ترکي آذربايجاني در زبان فارسي نيز چندان کمکي به خواننده نمي کند. براي مثال آقاي کسروي در واژه شناسي نام آباديها به لغت "قرا" اشاره مي کند وتلاتش دارد به هر ترتيبي است براي اين واژه معصوم و اصيل ترکي پدرخوانده فارسي بسازد. ايشان چنين مي نويسند: "در آذربايجان بر سر بسياري از نامها واژه "قرا" آورده مي شود مثلا "قراچمن" و "قرارود". و چون قرا در ترکي به معناي سياه است کساني خواهند پنداشت در اين نامها همان معني ترکي مقصود است. ولي بايد دانست که "قرا" در زبان آذري به معناي بزرگ بوده و خود تغيير يافته واژه "کلان" است که در فارسي هنوز هم به کار مي رود." و ادامه مي دهند که: "از اينجا ميتوان گفت "قرا" در "قراچمن"و "قرارود" و بسيار مانندهاي آن، نه واژه ترکي که واژه آذري است و معناي آن بزرگ است" )۱۵) خوب، حتي براي خواننده مدرن و منطقي امروزي، که ترک آذربايجاني هم نباشد سفسطه نويسنده روشن است. نخست اين که ايشان براي اينکه قافيه را درست کنند آمده و واژه معصوم "قره" يا "قارا" را به شکل "قرا" بيان کرده اند، سپس در ادامه تلاشش سعي کرده اند پدرخوانده اي در فارسي به اين کلمه پيدا کنند و قرعه به نام واژه "کلان" در آمده است تا اثبات کنند که "کلان" اصل "قرا" بوده، سوم اينکه با تحريف واژه "قرا" بر آن شده اند که اين واژه را از شخصيت ترکي به هيئت من در آوردي آذري درآورند. حال آن که صورت مسئله خيلي روشن است. در فرهنک لغات ترکي آذربايجاني از قرنها پيش واژه اصيل "قارا" يا" قره" به تکلم تبريزيها موجود بوده و علت اطلاق اسم "قرا چمن" به "قره چمن" نه گناه واژه "قره" بلکه اجراي سيلست فارسي سازي و کشتن اصالت زبان ترکي آذربايجاني بوده است.و گرنه از منظر واژه شناسي و طبقه بندي واژه اي چه ارتباط "واکه اي" يا هجائئ مابين واژه "کلان" فارسي و لغت مظلوم ترکي "قره:" وجود دارد. خاصه اينکه به سخن دکتر صدر تلفظ صوتي "ق" در فارسي (تهراني) به خصوص با آشفتگي خاصي روبروست. به قول استاد جلال همائئ (فلم) را "غلم" تلفظ مي کنند و "غلام" را قلام. اما راي عموم بر آنست که فارسي صوت "ق" نداشته و تنها "غ" دارد .(۱۶) در تک تک نام واژه ها همين تمهيد عجيب و قريب به کار رفته است. حال آن که با اين کارها نمي شود موجوديت زبان ترکي آذربايجاني و هويت ملت آذربايجان را خدشه دار کرد. البته گاهي در تنگناي قافيه شاعري به سبب ظرفيتهاي آوايي "قارا" را به صورت حرف مصوت کشيده "آ" نيز گفته- اند. يک مثال ديگر کلمه "ارونق" است. منطقه "ارونق-انزاب" از مناطق قديمي اراضي آذربايجان است. ارونق با الف فتحه دار تلفظ مي شود. آقاي کسروي براي اينکه تئوري خود را به کرسي بنشاند، ابتدا به کلمه "ارونق" يک "آ" اضافه ميکند، بعد ادعا مي شود که اين واژه "نخسست "آرانک" بوده ، که به معناي آران کوچک باشد"(۱۷) با چه درکي ميتوان به اخر يک واژه ترکي "کاف"تصغير اضافه کرد و معناي ديگري، در يک زبان ديگري،از آن مستفاد نمود. صدها نوع از اين قبيل موارد وجود دارد که در کتابي جمعاوري خواهد شد. البته داشتن فرضيه هاي متفاوت در زبان امري رايج بين زبانشناسان است حتي نظرات ضد و نقيض. اما اين روش آقاي کسروي در اين مورد قابل استناد نيست.

زبان ترکي آذربايجاني درمتون تاريخي

در اين قسمت برگردان نوشتاري کوتاه از يک منبع علمي ديگر را در مورد جايگاه زبان ترکي آذربايجاني ذکر مي کنم تا خوانندگان هر چه بيشتر با نظرات گوناگون آشنا شوند و نيز پژوهشگران و دانشجويان با ديد بازتري به اين مسئله بنگرند . روشن است که نشر و پخش همچو نظراتي مي تواند جو سالم تفکر و انديشه پردازي را پربارتر کند و بر مدتها روش تک گوئئ و قضاوت رسمي و سياسي در مورد زبان ترکي غلبه کند تا دانشجويان و خوانندگان هوشيار به طور فراگير به اين موضوع بنگرند.

"از زبانهاي رايج دنيا که در امروز ميليونها نفر به آن زبان تکلم مي کنند، يکي هم زبان ترکي است که علاوه بر کشورهاي ترکيه، آذربايجان ، در بلغارستان، اوزبکستان، کازاخستان، قيرقيزستان، تاجيکيستان، يونان و قبرس نيز به اين زبان سخن مي گويند. البته در ديگر کشورهاي جهان نيز ميليونها ترکي گوي زندگي مي کنند، که تنها در آلمان بيش از يک ميليون نفر و در ممالک امريکاي شمالي نيز به عنوان "کارگران مهمان" ترکان زندگي مي کنند. اينان به شاخه هاي مختلف خانواده زبان ترکي سخن مي گويند. در شاخه هاي اين زبان، زبانهاي ترکي ترکمن، آذربايجاني، قفقازي، لهجه هاي ترکي خراساني وجود دارند که از شعبه اصلي زبانهاي آلتائيک هستند. البنه زبانهاي مغولي و tungusic نيز از زبانهاي زير همين خانواده محسوب مي شوند. تا سال ۱۹۲۸، پنج سال پس ار استقرار جمهوري ترکيه تمام اسناد خانواده زبانهاي ترکي با الفباي عربي نوشته مي شد که دليل آن هم تاثير قدرتمند اسلام در منطقه بوده است. در سال ۱۹۲۸، اصلاحات زباني در ترکيه سبب شد که الفبائي بر اساس قراردادهاي زبان لاتين با ۲۸ حرف به زبان کتبي ترکي تبديل شود ، که مورد بحث ما نيست.(۱۸) اما زبان ترکي امروز در آذربايجان ايران همان گونه که ذکر شد مسير طولاني پيموده و پس از تغييرات و تحولات فراوان، که ناشي از وضع زيستي اجداد ترکان آذربايجان بوده، به شکل امروزي رسيده است. اجدادي که به آنها از نظر زباني ترکان اوغوز مي گويند ، که کارنامه ادب شفاهي آنان از پيشينه ادبي ۱۵۰۰ ساله برخوردار است. يعني ادبياتي که به "ادبيات اوغوز" معروف است. کتاب معروف "دده قورقوت" از داستانهاي مردم ترک زبان" اوغوز"از زمره اين گنجينه به شمار ميرود. بعدها داستانهاي "کور اوغلو"، نوشته هاي يونس امره، فضولي و اشعار مختوم قلي، وارث ادبيات اوغوزها و در مجموع دربر گيرنده تروت معنوي ادبيات ترکان آذربايجانند.(۱۹) فکر مي کنم با روشي که آقاي کسروي پيش گرفته بود، اگر آن زمان دسترسي به منابع امروزي ترکان داشت و سند "ده ده قورقوت" را مي ديد ، واژه "ده ده" را به سبب تشابه به واژه "دد" به فارسي نسبت مي دا د. اما واژه ها در زبانها پديد مي آيند و بر طبق نيازهاي زمان و ضروريات زندگي اجتماعي و اقتصادي تغيير مي يابند، زبانها با يکديگر همکاري کرده و مهمانهايي را از همديگر مي پذيرند، واژه هائي کم کم به سبب از بين رفتن موقعيت تاريخي يا اقتصادي از دور خاج مي شوند و جاي خود را به تازه واردين مي دهند واين چنين است که علم معاني يا لکسيکولوژي عمل مي کند. نزديکي و ارتباطات اجتماعي اقتصادي ترکان آذري و ساير ترکان هم خانواده در ايران با فارسها سبب شده که زبان فارسي برخي از عناصر زباني ترکي را عاريه گرفته و فارسيزه کند. اين نشانه ضعف زباني نيست. بري مثال پسوند "چي" در خيلي از واژه هاي فارسي و در ادبيات آن به کار رفته و مورد تکلم واقع مي شود. مثال قهوه چي:درشکه چي، چايچي و غيره. جا افتادن اين پسوند رايج زبان ترکي در فارسي تنها نياز زباني است که به صورت مقبول در آمده و فارسها از اين ساختار دستور زبان ترکي سود ميجويند.

هم چنان که دکتر محمد تقي زهتابي نيز اشاره کرده اند علم معاني در زبان ترکي آذري روندي ناپيوسته، پيچيده و ناهمگوني داشته است و اين خود تصويرگر زندگي ملتهاي ترکي گوي است که در اراضي آذربايجان در تاريخ طولاني زيسته و رفت و آمد کرده اند.)۲۰)

وجود واژه هاي مشابه در زبانها امري کاملا طبيعي است و اين حالت به دو دليل عمده صورت مي گيرد. نخست هم گروه بودن زبانها در تاريخ و دومي نياز هر زبان براي رشد و تکامل خويش سبب مي شود که واژه ها همواره بين زبانها در حرکت باشند. طبق اطلاعاتي که هر سال موسسه ام-آي_تي MIT در مورد زبانها صادر مي کند زبان ترکي يکي از زبانهاي استاندارد از نظر زبان شناسي است.(۲۱)در اين سند آمده است که بيش از ده درصد کلمات انگليسي از ريشه زبان ترکي اخذ شده اند. البته همان گونه که اشاره شد زبانها پس از عاريه گرفتن کلمات از يکديگر سعي مي کنند واژه ها را با ساختار صدايي و معنائي خود هماهنگ سازند. بنابر اين هيچ زباني ناب و خالص نيست و هر گونه تلاش در مورد پيرايش زبانها از واژه هاي بيگانه و يا تئوري ناب سازي زبان با واقعيات زيستي انسان خوانائي ندارد. انساني که مدام در داد و ستد معاني و انئيشه هاست. از سوئي اطلاق الفاظي چون زبان وحشي يا زبان اقوام بي تمدن و بيابانگرد به ترکان آذري ، يا زيان اعرب را زبان بدويان شمردن نيز جز غرض ورزي به حل مسئله- اي کمک نمي کند و تنها نشانگر جهالت گويندگان و بي اطلاعي آنان از وضع زيستي-تاريخي اين ملتها است. همين جا اشاره کنم که طبق تحقيقات زبانشناس معروف آر.اچ روبينز زبان عربي اولين زباني بود که در اواخر سده هشتم ميلادي از نظر دستورنويسي و گرامر رشد فراوان کرد و براي اولين بار دستور زبان سيبويه بصري متبلور شد که در نوع خود بي نظير بود و" سيبويه براي حروف عربي به توصيف آواشناختي تازه اي راه برد که مستقلا از آن خود او بود و آن توصيف آواشناختي به مراتب پيشرفته تر و کمال يافته تر از علم آواشناسي غربي چه در دوره معاصر سيبويه و چه دوره هاي پيشين بود."(۲۲( با رشد و گسترش اسلام در منطقه و جهان و وجود متن معتبر عربي به نام قرآن، زبان عربي به زبان اثربخش آن زمان تبديل شد و ظرفيتهاي نحوي و آوايي و علم معاني آن سبب شد که زبانهاي ملل منطقه تحت نفوذ آن قرار گيرند .از سويي "همخوانيهاي گلوگاهي يا حلقي (pharyngeal) همان گونه که زبانشناس شهير فرانسوي آندره مارتينه مي گويد" يا نزديک شدن جدارهاي پيشين و پسين گلوگاه يعني پسين ترين بخش پشته زبان از يکسو و ته دهان از سوي ديگر، ميتواند به ايجاد بندش يا سايش بيانجامد ولي زبان شناخته شده اي چون عربي سايشهاي گلوگاهي بيواک و واکداري دارد که به ترتيب با h} {و,? آوا نويسي ميشوند {تلفظ ح و ع در زبان عربي}.۲۳ زبان ترکي آذربايجاني نيز از نظر حروف صدادار ۹ تايي توانايي بيشتري براي اداي کلمات، و تکامل واژگان دارد. همان گونه که اشاره شد سيبويه بصري که ايراني بود به چهره برجسته زبانشناسي عربي تبديل شد. روشن است الفباي عربي ، به عنوان الفباي زباني که آسماني و مقدس خوانده مي شد و ضمنا داراي يک متن نهائي و غير قانل تغيير هم شده بود، در جهان گسترش يابد و به الفباي ملل منطقه از جمله ترکان آذربايجان تبديل شود. زبان شعرا و نامداراني چون نسيمي، فضولي و سيد عظيم شيرواني شد که آثارشان هر چند در بوته ممنوعيت گرفتار بوده اند، اما همچنان ورد زبان زنان و مردان آذربايجانند:

"منده مجنوندان فوزون عاشيقليك ائستئعدادي وار
عاشيق-ى صاديق منم٬ مجنونون آنجاق آدي وار

) من در عاشق بودن از مجنون هم عاشقترم
از مجنون فقط نامي مانده است ، منم عاشق صادق(

گفتني است که در قرن چهاردهم ميلادي هر دو زبان، عربي و عبري، در دانشگاه پاريس فرانسه رسميت يافتند.

از مهم ترين سند کتبي متعلق به ترکان به کتاب ده ده قورقوت اشاره مي شود که اين سند به "اورخون- يئني سي يازيلاري" (نوشته هاي اورخون- يئني سي) معروف است، که به مناسبت ۱۳۰۰ مين سالگرد اين سند در جمهوري آذربايجان گردهمايي با شکوهي بر گزلر گرديد. کتاب ده ده قورقوت " به طايفه اوغوزها " منتسب است و ترکان عثماني نيز اين سند را به اشکال مختلف چاپ کرده اند. اين که زبان ترکي آذربايجاني چه مسيري را در همسايه شمالي گذرانده و از الفباي عربي به سيريل و سپس به الفباي لاتين راه برده مورد بحث ما فعلن نيست. ولي بايد گفته شود هر کلمه اي ، به هر الفبايي در هر زباني که به کار مي رود، " چه به لحاظ معناشناسي و چه به لحاظ دستور و چه به لحاظ تلفظ مختص به خودش، تاريخ خاص و منحصر به فردي دارد")۲۴) در ر يشه شناسي زبان ترکي آذربايجاني ورود به اجزا تشکيل دهنده اين زبان وبررسي چگونگي رشد و پايداري آن در يک دوره بغايت خشن به تفصيل بيشتري نياز است. از سويي مطالعه متون تاريخي زبان ترکي و تجزيه تحليل آن کار ديگري است و موقعي ديگر ميطلبد.

اين بر عهده دانشجويان است که با پروژه هاي تحقيقاتي بتوانند زواياي مختلف زندگي زبانهاي رايج در ايران را در بياورند و بر تاريکيها نور بپاشند.

(آدامه دارد)

Bibliography مراجع:

۱-Galtung,J. ۱۹۸۰. The True words, A Transnational Perspective, New York,the Free Press نقل از کتاب کانگاش ص۲۵۴
۲-در همچو شرايطي سعي مي شود به مرور ملتي را از حالت "احترام به خويشتن" به حالت "وادادن و تسليم" شدن سوق داد و او را در روندي به حالت استحاله شده و بي هويت در آورد.نمونه اش سرخ پوستان و نيز کساني که زبان خود را از دست داده اند.
۳-مريت روهلن(Merrit Ruhlen) در اثر خود-"ريشه زبان" به واژه مونوژنه نسز" monogeneses اشاره مي کند که مراد همان زبان واحد بشري است که ديگر زبانه، به ادعائي از آن منشعب شده اند.
۴-اسکوتناب کانکاش (Skutnab Kangash)، زبانشناس سوئدي، کتاب "از شرمزدگي تا مبارزه جويي،۱۹۸۸ چاپ امريکا-ص۱۳-
۵- زبانهاي ترکي) (Turkic Languages از شبکه جهاني،
۶-رحيم رئيس نيا – درباره زبان ترکي ۲۰۰۴ ص ۴ از سايت تريبون
۷-Linguistic Characteristics, p ۳,From Internet site, Turkic Languages
۸-ژهتابي ، دکتر محمد تقي، معاصر ادبي آذري ديلي انتشارات آشينا، ۱۳۷۹ چاپ دوم- ص۲
۹-براي مطالعه بيشتر اين مبحث مي توانيد به کتاب ارزشمند دکتر محمد تقي زهتابي"معاصر آذري ديل" مرجعه کنيد" که به صورت مفصل پسوندهاي زبان آذربايجاني شرح داده شده است.
۰۱-ضياء صدر، سلسله مقالات مندرج در روزگار نو، آبان ۱۳۷۵-شماره مسلسل ۱۷۷، دفتر نهم، سال پانزدهم در مورد زبان و خط.
۱۱-در زبانشناسي تاريخي تحت عنوان "طبقه بندي" classification)) به شرح تفضيلي اين موضوع ميتوانيد مراجعه کنيد.
۱۲- مدرکي تحت عنوان تاتها در شبکه اينترنت به چشمم خورد که در آدرس www.Tat,Harzani مي توانيد کامل اين نوشته را بازديد کنيد
۱۳- براي مطالعه کامل نظرات احمد کسروي به کتاب "کاروند کسروي صص۳۳۶ به بعد مراجعه کنيد. کاروند کسروي، به کوشش يحيي ذکاء- چاپ دوم،سال ۲۵۳۶ تهران، اتشارات فرانکلين
۱۴- همان منيع.صص ۴۳۱
خواننده بي غرض ميتواند با اندکي تامل و تفکر درک کند که اين قبيل ريشه تراشهاي موهوم براى هزاران واژه ترکي آذربايجاني در واقع آب در هاون کوفتن است.
۱۵- آقاي کسروي در کتاب "کاروند کسروي" در مبحث زبانشناسي بخشي را به زبان خلخال اختصاص داده و من از اين قسمت، امثال مندرج در متن را ذکر نموده ام.
۱۶-ضياء صدر،
- مسئله زبان مشترک و زبانهاي مادري-روزگار نو- خرداد ۱۳۷۵- شماره مسلسل ۱۷۲- صص۵۵-۵۴.
۱۷- احمد کسروي، کاروند کسروي-صص۳۶۸-۳۶۹
&-براي اطلاع بيشتر در مورد پراکندگي ملت ترک آذربايجان و زبان آنها ميتوانيد به داده هاي سايت ميراث فرهنگي و نيز به آدرس "سوزوموز" در اينترنت مراجعه کنيد.
۱۸-در داده هاي شبکه جهاني اينترنت زير عنوان Languages of the world يا زبانهاي دنيا اطلاعات ارزشمندي وجود دارد که من چکيده وار بيان داشتم.
۱۹- آنار، رضا ، " ۱۵۵ ايل اوغوز ادبياتي"- آنتولوژيا- آذربايجان نشرياتي-۱۹۹۹- بخش مربوط به ادبيات کتبي و شفاهي مردم آذربايجان در سده هاي هفثم و هشتم، اسناد باقيمانده از نوشته هاي اورخون يئني- سي-صص ۹ به بعد
۲۰- دکتر محمد تقي زهتابي،
علم معاني(لکسيکولوژي)-ترکيب لغوي زبان آذري معاصر، نشر ائلدار-تبريز-۱۳۷۱-چاپ اول-صص۲۱-۱۴
۲۱- سايت اينترنتي "گجيل"، جايگاه زبان ترکي و بررسي آن در مقايسه با ساير زبانها-صص۱-۲
۲۲- آر.اچ. روبينز، تاريخ مختصر زبان شناسي ترجمه عليمحمد حق شناس، چاپ چهارم، نشر مرکز ۱۳۸۱.صص۲۱۴-۲۱۵
۲۳- آندره مارتينه، مباني زبانشناسي عمومي-اصول و روشهاي زبانشناسي نقشگرا. چاپ هرمسف ترجمه هرمز ميلانيان،صص ۷۰-۷۱
۲۴- همان منبع ۲۲- صص ۴۰۶

Posted by: mehran bahari / 7:31 PM

Monday, June 14, 2004

وای به حال ملتی که قهرمان می‌خواهد

در جهان امروزی، به سبب تحولات سريع و موج فزاينده آگاهی و بيداری وجدان‌های مليت‌های به حاشيه رانده شده، ما شاهد چهره‌های مدعی قدرت هستيم که به دور از متن جامعه، جدا افتاده از صفوف مردم، با سابقه طولانی قهر و ستم عليه مردم، برآنند با اتکا به قدرت مالی و نظامی قدرت‌های بيگانه، به ويژه امريکا حاکميت و سلطه از دست رفته را بازستانند و خود را در مقام «قهرمانی» محسوب می‌دارند

 ح.دادیزاده

 

  شنبه ٢۹ آذر ١٣٨٢ – ٢٠ دسامبر ٢٠٠٣

اين سخن منتسب به برتولت برشت است، نمايش نامه نويس شهير آلمانی که زمانی با نوآوری در اسلوب فن تاتر زبانزد جهانيان شد و بر آن بود تا خود مردم را در صحنه به حرکت آورد. و به سخنی در درک از مقوله قدرت و مردم و قهرمان از نو تفکر نمايد. راستی منظور از قهرمان چيست و چرا گفته می‌شود وای به حال ملتی که قهرمان می‌خواهد؟ اين چه قماش از قهرمانان است که حضور و يا برآيند آنها موجب تاسف می‌گردد؟ وقتی در عرصه ملی به قهرمانی انديشه می‌شود، چرا بايد متفکری همچو قضاوتی کرده باشد؟ آيا منظور از قهرمان کسی است که آزادی و رهايی ملتی را از او انتظار داريم و اين قهرمان خود در ازای آزادی ملتی از يوغ يک نظام ستمگر چه متاعی را به مردم ارايه می‌دهد؟

 به نظر می‌رسد آماج از جمله فوق توجه دادن مردم به مقوله «قدرت» باشد يعنی اينکه گفته شود وای به حال ملتی که به قدرت خويش معتقد نباشد. به توان خود باور نداشته باشند و بر فکر، شعور و بازوان خود ننازد. بلکه در فکر قدرت فائقه قهرمانی باشد که به جای آنها فکر کند، برای آنها انديشه نمايد و در راه آنها تلاشگر باشد. و نوعی آگاه کردن مردم و توده‌هايی باشد که خود را ناتوان از تغيير وضع موجود به وضع مطلوب می‌بيند و به صورتی در برابر نظام حاکم خود را عاجز می‌بيند، و در نتيجه در انتظار ظهور قهرمانی هستند که آنها را از «وضع موجود» رهايی دهد. اين روند قهرمان سازی به طرق مختلفی در جوامع استبداد زده وجود داشته و در عدم حضور قدرت مردم ديکتاتورهايی در يک دور باطل جای خود را عوض کرده و از مردم به عنوان ابزار و ارزش‌های ابزاری سود جسته‌اند و پس از قبضه قدرت مردم را در همان حالت «رژيم قبلی» نگه داشته‌اند. همچو افرادی که خود را قهرمان ناميده‌اند و يا توسط روشنفکران متمايل به قدرت، قهرمان شده‌اند پس از صعود به اريکه قدرت به فساد گرويده‌اند، چرا که به حضور مردم پايبند نبوده‌اند و از همين درک است که نويسنده بزرگ می‌گويد وای به حال ملتی که قهرمان می‌خواهد. از سويی مطالعات و تحقيقات اجتماعی نشان می‌دهد که مردمی که به نيروی خود باور داشته و دنبال قهرمان ساختگی نرفته‌اند، در کوران کارزار رهايی و روند تحولات اجتماعی از دامان خود و از درون صفوف خويش چهره‌هايی را آفريده‌اند که در سينه و در قلوب آنان جای گرفته و به عنوان قهرمان واقعی مردم شناخته شده‌اند. اين قبيل چهره‌ها نه فقط در عرصه فعاليت‌های اجتماعی و روشنگرانه، در ساير عرصه‌ها از جمله جهان ورزش، جهان علم و جهان انديشه نيز وجود داشته‌اند. اينان در سايه توانمندی‌ها، شجاعت‌ها، فداکاری‌ها، نوآوری‌ها و سر تسليم در برابر ظلم نياوردن‌ها و احساس مسووليت‌ها از سوی مردم قهرمان شناخته شده‌اند. همچو چهره‌هايی از لايه‌های مردم برمی‌خيزند، از جنس، رنگ و سنخ مردمند و در مسير منافع آنان زندگی کرده‌ و در درون آنان ذوب شده‌اند. در عرصه جهانی روند زندگی و تلاش‌های نلسن ماندلا و مهاتما گاندی را در نظر بگيريد. ماندلا در اثر جديدش به نام «راه طولانی به سوی آزادی» اين مسير به شدت سنگين، دردآور و پرمشقت و شايد محال را تصوير می‌کند که چگونه با يک روش مصمم، پيگير، مسالمت آميز ولی شجاع و پرزحمت رژيم آپارتايد افريقای جنوبی را برانداخت و در درون صفوف مردم و با رقص و آواز و همسويی با اکثريت مردم سياه و احترام به ساير نژادها نام خود را به عنوان قهرمان در جهان ثبت کرد. و يا ستارخان، شيخ محمد خيابانی، دکتر مصدق... را در نظر بگيريد که نام و يادشان در کوران حرکات و تحولات جامعه به عنوان چهره‌های قهرمان در ايران حک گرديد و در عرصه ورزش از صدها نام آور ميدان‌های قهرمانی نام جهان پهلوان تختی همچنان ورد زبان‌هاست و با اينکه نسل‌ها عوض شده، اما تختی و شجاعت او در مدافعه از حقوق مردم و روش زيستن او، و برخوردش با محافل قدرت، او را در جامعه ايران و در قلوب مردم در رديف قهرمانان جای داده است.

 پس به نظر می‌رسد که منظور برشت از «وای به حال ملتی گفتن» اين باشد که مردم به دنبال کسانی و يا چهره‌هايی باشند که نه از جنس آنها، نه از درون آنها، بلکه از لايه‌های جدامانده از حاکمان سابق باشند که در فکر سلطه مجدد بر مردم و کسب قدرت از دست رفته باشند. آری اينجا سخن برشت صدق می‌کند که وای به حال و روز ملتی که از تاريخ درس نگيرند و دنبال قهرمان باشند.

 البته در جهان امروزی، به سبب تحولات سريع و موج فزاينده آگاهی و بيداری وجدان‌های مليت‌های به حاشيه رانده شده، ما شاهد چهره‌های مدعی قدرت هستيم که به دور از متن جامعه، جدا افتاده از صفوف مردم، با سابقه طولانی قهر و ستم عليه مردم، برآنند با اتکا به قدرت مالی و نظامی قدرت‌های بيگانه، به ويژه امريکا حاکميت و سلطه از دست رفته را بازستانند و خود را در مقام «قهرمانی» محسوب می‌دارند. اين وضعيت در اکثر کشورهايی که مردم آنها سلطه ديکتاتور را برانداخته‌اند از سوی صاحب منصبان فراری و نظاميان قاتل آنها به چشم می‌خورد. دار و دسته ژنرال پينوشه در شيلی و تلاش‌های بقايای رژيم آپارتايد در اعاده قدرت و سلطه از اين قرارند. در ايران نيز سردمداران رژيم سابق و محافل نظامی و امنيتی پهلوی‌ها که اينک از محل ثروت‌های مردم محروم ايران در پناه بيگانه جا خوش کرده‌اند برآنند که از رضا پهلوی قهرمان بسازند. اينجا می‌توان گفت وای به حال ملتی که قهرمان می‌خواهد، رهبر می‌خواهد و منتظر است تا همچو شاهزاده‌هايی روزی روزگاری با قدرت بيگانه، بر اريکه قدرت يک ملت ۷۰ ميليونی بنشيند. خانواده‌ای که دستشان به خون کرد، لر، ترک، ترکمن و فارس ايرانی آلوده است. خانواده‌ای که زاده کودتای امريکايی‌اند، شاهزاده‌ای که تا ۱۷ ساله بود، در کاخ‌ها و حرمسراها و قصرهای فيروزه زيست. در دايره کاسه ليس‌های دربار، فلان الدوله‌ها بزرگ شده و تا در ايران بود جز فساد درباريان، چاپلوسی ارتشيان و امرای خائن به مردم چيزی نديد. درس‌هايش را از معلمين سرخانه انگليسی و امريکايی گرفت و همراه مستشاران امريکايی بزرگ شد و اصلا به جای روح ايرانی و ميهن دوستی در آتمسفری زيست که جز ريا، تزوير، رشوت، دروغ، آدم کشی و انتقام و توطئه و رسوايی نبود و چون با حرکت مردم از ايران فرار کرد، در دامان سازمان‌های جاسوسی جا خوش کرد، از کيسه مردم ارتزاق نمود، نه سردی و گرمی روزگار را چشيد و نه با مردم ايران و ساختار اين کشور عظيم آشنا شد و نه حتی اين روحيه و اين تربيت را داشت که به کاری، زحمتی تن بدهد و فقط از ثروت‌های تاراج شده مردم خورد و خورد و در محيطی زيست و می‌زيد که باز هم درباريان، تيمسارهای آدم کش، ساواکی‌های شکنجه گر قهرمانش می‌خوانند. و همان تلويزيون‌های شاه اللهی برايش هورا می‌کشند. پس برشت درست می‌گويد وای به حال ملتی که همچو قهرمان‌هايی بخواهد.

 وای به حال ملتی که قهرمانش رضا پهلوی باشد. وای به حال ملتی که سخنگويانش تلويزيون‌های مزدور امريکا و ساواکی‌های فراری باشد که به سبب حاکميت نظام فقاهتی مستبد اينقدر پررو شده‌ند که تقاضای تاج و تخت هم می‌کنند. وای به حال ملتی که ساواکی‌ها و فراريان و مزدوران بيگانه (سيا و موساد) رهبران آن باشند. کسانی که بيش از نيم قرن بساط قلدری و چپاول بر ايران گستردند، بر پير و جوان رحم نکردند. وای به حال ملتی که قهرمان آن کسی باشد که ارتش پدرش تنها قدرت نمايی خود را نه در برابر بيگانگان، بلکه از کشتار مردم خودی آزمايش کرد. ميدان ژاله‌ها آفريد، جوانان را تارومار کرد و روح آزاد انديشه را از جامعه سترد و ايران را آماده قدرت گيری تئوکراسی مذهبی کرد. و جامعه را به زندان فرهنگ‌های غير حاکم و اقوام ايرانی تبديل نمود.

 راستی وای به حال ملتی که قهرمانش رضا پهلوی باشد، کسی که با بال و پرگيری جرج دبليو بوش بال و پر گرفت و با گرم شدن تنور ارتش امريکا و زرادخانه آدم کش اين نظام برخود باليد و با شنيدن خبر احتمالی تجاوز اين ارتش به ايران بوی قدرت و تاج و تخت را در مشام خود احساس کرد و به ميدان آمد و وقيحانه در عالم خيال با مردم ميثاق بست تا همچو پدر قهرمانش که مردم ايران او را با داغ ننگ از کشور راندند، دوباره بساط چپاولگری بگستراند.

 راستی وای به حال ملتی که قهرمان بخواهد. يعنی خود دست روی دست بگذارد و اجازه دهد دربارزاده‌ای که حتی نمی‌داند شمال و جنوب و غرب و شرق اين کشور کجاست، و حتی نمی‌داند ساکنان اين مرز و بوم چگونه صحبت می‌کنند، دربارزاده‌ای که نمی‌داند مردم برسر سفره‌های خود چه می‌گويند و از چه ترنم می‌کنند، به برکت دلارهای امريکايی و ثروت‌های دزدی و نيز با بوق و کرناهای ارتشبدهای خونخوار و ددمنش و تلويزيون‌های مافيايی لس آنجلس بخواهد اين بار مردم جان به لب رسيده ايران را به عهد عتيق برگرداند و بار ديگر طوق بردگی و استعمار نو را بر گردن آنها ببندد.

 راستی وای به حال ملتی که تلويزيون‌های فارسی لس آنجلسی سخنگوی آنان باشد. کسانی که زمانی سرمايه مردم ما را چپاول کردند، بر پير و جوان رحم نکردند و حالا در امريکا و اروپا در کاخ‌های خود لميده و با فرستنده‌های امريکايی پيام قهرمانان خود را بر مردم می‌گسترانند و بر آنند با کنترل اطلاعات، با شستشوی مغزی مردم خود را هواخواه مردم سالاری بدانند. وای به حال ملتی که قهرمانش شاهزاده‌ای باشد که هرگز نان از سفره مردم ما نخورد، بلکه نان سفره مردم را به تاراج برد و آبرو و حيثيت ايران را به مستشاران بيگانه فروخت. وای به حال ملتی که قهرمان می‌خواهد.

 وای به حال ملتی که قهرمانش رضا پهلوی باشد که معلوم نيست هويت‌اش چيست؟ راستی برشت حرفی زده است که بايد در آن مورد به فکر نشست. مردم وقتی دنبال قهرمان ساختگی می‌روند که از قدرت خود نااميد شده باشند. اينک مردم ايران به مقامی در درک مفهوم دموکراسی رسيده‌اند که ديگر نمی‌خواهند کسی برای آنها فکر کند، به جای آنها تصميم بگيرد.

 وای به حال ملتی که مفت خورهايی که هرگز رنج و زحمت کار و تلاش و سازندگی را بر خود نداده، تا در ايران بودند بر گرده مردم سوار بودند و مشغول کاسه ليسی و دست بوسی، و تا از مرزهای ايران فرار کردند با سرمايه‌های بادآورده بساط خوش گذرانی گستراندند، بر آنها قهرمان سازی می‌کنند.

 دوران همچو قهرمانی‌های فسيلی به سر آمده است. تاريخ مهر بطلان بر پيشانی مدعيانی زده است که از طريق موروثی بر آنند سلطه خود را بر ملتی تداوم بخشند. در تاريخ معاصر ما شاهد حضور دکتر محمد مصدق و قوام السلطنه در صحنه بوده‌ايم، از اولی چهره قهرمان ملی بر جای ماند، اما از دومی تنها اوراقی سياه در تاريخ. چهره‌های مانند قوام در واقع ضدقهرمانند و بی جهت نيست که بيشتر متخصصان امور جامعه امروز قدرت را از آن فرد فرد مردم می‌دانند و دنبال قهرمان نيستند. قهرمان واقعی کسانی هستند که هودج آزاد فکری را حمل می‌کنند، در درون جامعه و کوچه بازارند و با گوشت و پوست و استخوان خويش در تلاشند تا سربلند و آزاد زندگی کنند. همچو ملتی بعيد است که سر به دامان قهرمان نماهای کذايی خم کنند، چرا که خود در جايگاه قهرمانی ايستاده‌اند و برای مدافعان قهرمان نماهايی چون رضا پهلوی، همچون تلويزيون‌هايی که در فريفتن مردم، در خاک پاشيدن به چشم آنها در تلاشند، مهر ننگ و شرم خواهند زد. چرا که مردم برآنند با صلح و آرامش زندگی کنند و جامعه خود را آبادتر و آزادتر سازند و خود بر سرنوشت خويش حاکم شوند.

Posted by: mehran bahari / 11:22 AM

تفکری دوباره در باره مفاهيم امثال سائره

حميد داديزاده تبريزی

در امثال و حکم آذربايجان نکات نغز و گهر باری وجود دارد که متاسفانه عدم امکان نشر و پخش اين آثار بديع سبب شده که حتی بخش وسيعی از روشنفکران ايرانی نيز چندان اطلاعی از اين منابع نداشته و در مواقعي، هنگام سخن راندن از گنجينه های فراموش شده مردم غير فارس ، جاهلانه به موضع انکار می افتند. با توجه به پراکندگی گسترده جمعيت ترک آذربايجانی در ايران و يا ترک زبانانی از خانواده بزرگ زبان ترکی در سراسر کشور، معقول به نظر ميرسد که با فراهم کردن مقدمات رسميت بخشيدن به اين زبان، شرايطی فراهم گردد تا اهل قلم، و هنرمندان اين شاخه بزرگ از شهروندان ايرانی بتوانند آثار خلاقه خود را نشر کنند و جامعه چند فرهنگی را از انحصار غيرعادلانه تک زبانی خارج نمايند. با اين تدبير زبان و فرهنگ ملتی از سايه به روشنی درمی آيد و از سوئي، به سخن مورخ نامدار ويل دورانت، تمدن بشری نيز از اين" منيع فرهنگی و زباني" وقوف پيدا ميکند. امثال و حکم آذربايجان به سبب ممنوعيت زبان کتبی از غنای بيشتری برخوردار است، چرا که به صورت شفاهی از نسلی به نسل ديگر منتقل شده و وقت آن رسيده که اين گنجينه را ار درون سينه ها بيرون کشيده و آنها را به زيور چاپ آراست. برخی از اين امثال طوری غنی و فراگيربوده و از واژه های بديع و زيبائی ساخته شده که مشابه آنها در زبان فارسی نيست. البته اين سخن نه تنها در مورد امثال و حکم ، بلکه در مورد ضرب المثلهای آذربايجان نيز صادق است. به يک نمونه توجه کنيد: ما ميگوئيم" گئجه يئرينه ايشه ماغی بس دگيل، هله سحره شيرين چايدا ايستير" شب جا خيس کردنش کافی نبوده، صبح چائی شيرين هم ميخواهد" که ترجمه آن چندان گيرا نميتواند باشد و بايد از مشابه همان در ساير زبانها نام برد. معمولا امثال و حکم در هر ملتی وجود دارد، و برخی از آنها در همه زبانها مشابه است که نشانگراشتراکات ملتها و مشابهتهای اجتماعی آنها در آن عرصه هاست. تنها غنای زبانی و ظرفيتهای آن است که کيفيت اين امثال را تعيين و انها را از يکديگر متمايز ميکند.در مثل معروف آذربايجاني، "اورتولو قاپيدان مين بير بلا گئچر"، يعنی دری که بسته است، صاحبش را از هزار و يک بلا مصون ميکند، بسته بودن در، مفهوم تاريخی و ريشه دار در آذربايجان دارد- هزار و يک بلائی که در طول تاريخ از سوی مهاجمان داخلی و خارجی به اين مرز و بوم شده، و نيز انديشه مقاومت و محافظت، اين مثل سائره را پديد آورده است. در اين مثل واژه "در" نمادی است از خيل بيشمار ايستاد گيها و اشکال متفاوت جان سختيهای ملت آذربايجان. با اين مثل گذشتگان ما توانسته اند پيام خود را زنده نگهدارند و با يک جمله زيبا و نغز، سينه به سينه نماد مقاومت ملتی را به اخلاف خود يادگار گذارند. امثال سير کننده در زندگی روزانه يک ملت در واقع آئينه زلالی است که بی هيچ واسطه ای جوهر ذاتی آن مردم و خصلتهای ويژه آنها را در خود حمل ميکند. بيشتر اين امثال در زبان ترکی آذربايجانی بر آنند يا تصويری از خود انسان و موجوديت تاريخی او بدهند، يعنی در اين ژانر ادبی شما با خميشتن خويش در تماس قرار ميگيريد، اينجا ميدان فراخ عمل است و عين زندگي. وقتی گفته ميشود" آی اينسان اولادي، اوزووی تاني" در اينجا خود مردم و افراد زنده هستند که با تو سخن ميگويند، در مورد خود شناسی و هويت يابی نيز سخنی دارم که در زير ميايد.

حکماوار اوزاخ کرديسی ياخين
حميد داديزاده

داداش چوخ اوزاخ گئتمه، چوخ ساغا سولا ويرميب، آوارا قالما. اوزووی دانلاما، نوولوب، شاعير دئمييشکن" بو وير سيندير نه دير" ، بير ياواش اول ، گل دونيانی يئنيدن تاني، حياتي، ديريليکی بير معنا ائت. بير دون کئچميشووه سير ائت ، گور آتا بابالارون نئجه ياشارميش. بير زامانی دوشون، يلکن آتيله بير گله جه که يول سال ، گور بو اينسان نه ذيروه لری آلير .اينسانليغی اينسان حاقلارين بير دوشون، بيرجه دفعه گل اوزووی تاني. بير چيخ چوله، چيخ طبيعته، بير قيزيل گوللردن ايله، اونلارين عطرين آل، بير داغ دوشونه قالخ، او گول چيچکلردن بير ايلهام آل، بير حياتی دوشون، گور نئجه هارمونی بو طبيعتده وار. بير گوزلرين آچ، سير ائت دونياني. اوزونی تانی ين بير موجود اوزوندن واقت آرتيرماز باشقالارين تاپديه. بير دون اوز حياتووا سير ائت، اونون دونگه بوروخلارين تاني، بير ده قارانليق گوشه لرينه بير ايشيق سپه له. شاعيريميز نه گوزه ل بو معنانی سوز اينجيسيله بيزه دئيب:

"اينسان حقيقتين ايتيرن گوندن-باشی داشدان- داشا دگير هر زامان،
سعادت جيرانی قاچير اونوندن - سيلديريم يوللاردا قالير سرگردان "

قوی سنی بو ايشيق ايشيقلانديرسين، قوی سنی اوز دوغری ايچريندن قالخان مساج ويا خود ايلهام، بير اوز مهريبان کولکه سينده دينجه دسين.حيرت دونياسندان بير ايلماخ لازيمدير، بودا او زامان ممکون اولور کی اينسان اوز اوزون اوز آيناسيندا، اوز گوزگوسونه سير ائده. سن بير اوز گوزگووه سير ائت، اوزووو زامانين آيناسيندا گور، بير دور، دوشون، انديشه ميدانين گئنيشلندير، سونرا بير سير ائت اوز وارليغووا، اوز کيمليگيوه. آی اينسان بو مقامه گليب چاتاندان سونرا، سن اوزون اوز سوزون، اوز دوشونجه ن، اوز ايديالاريوی گور،او زامان بير آز او آسيلی حالندان بوراخيليرسان.

ده ده بابالاريميز، ايگيت آنالاريميز هر زامان حياتين چتين گونلرينده بيزی دوزومه چاغيريب، بيرده، دونه –دونه تاپيشيريبلار کی حقی نن اولاخ. دوغروداندا" ناحق اولان عمرو باشا يئتيرمز". بو حياتين دره –تپه لی يولوندا سن آی آذر اولادی بير دون گئريه باخ، بيرده بو گونون طلباتين دوشون، گور ساباحين يولونا ساباح لازيم اولان ملزمه لرله اويغونلاشميسان. بو بير يول دير، اونا حيات يولو ديورلر،هر يول گئدن بو يولدا اول اوزی اوز يوکون داشياجاق، دوغرودور، بيزيم داهی اينساتلاريميز، گنجه لی نيظامی کيمی سوز اوستادلاريميز ديور، "باشارسان هامينين يوکونو سن چک"،بوردا بير اينجه نوکته وار. اول اوز يوکووی چکمه لی سن. بو يوک هر اينسانين اوزونون دوشونجه سينه باغليدي. بو يوک، بو مسئوليت، بير درين دوشونجه دن نشئت تاپير، اينسان توپراقدان ئونجه، اوز اوزون، اوز ميللتين، اوز جمعييتين تانيماليدير. او جمعييت کی اونون ديلين بيلير، اونون کيمليگين رسمييته تانير، اوندان بير نورمال، طبيعی باغلانتی سی وار.

بير داها فورمادا دئماخ اولارکی بيزده، ميليونلار ايراندا ياشيين آذربايجانلی بير عائله دن، بير آنادان آيريلميشوخ. بوتون تورک ديللی اينسانلار اورال آلتای يا اورواسياتيک عائله سيندن آيريليب، حياتين دوام ائديب، و بو گونه قدر اوز وارليگين دونيا عرصه سينده ثبوت ائديبدي. بو تاريخ بويوندا يوزلر ديل محو اولوب، مينلر مدنيتلر آرادان گئديب و او استحقاقلاری اولماين، او گوجلری اولماييب بو گونه قدر قالسين و اوزون زامانين تهلکه لريندن قورويوب ، محافظه ائتسين.

آدربايجانين تورک ميللتی اوز تاريخی قودرتلرين، اوز علمي، کولتورل شعورلارين گوستريب، تاريخده ياشايب، اوزلرين بو اوزون قرينه لردن کئچيرديب، و سسلرين، نظرلرين بيزيم زامانا دک ساخليوبلر. بو گون آذربايجانين وارليغي، هر آذربايجانلينين اوز کوکونه قايدماسيندا معنا تاپير. اونا گوره ده ده قور قورد داستانلاريندا بولوت قره چورلو شعره چکرسن، بويله يازيز:

"آی اينسان اولادي، گل اوزووی تاني".

بوردا بيزه بير درين فيکير وئريلير. هر تورک ديللی بير اينسان آذربايجاندا و يا ايرانين هر بير يئرينده ياشيور ياشاسين، او اوزونه قايديب، او ايللر بويو آلياناسيون دئمه لی مرض و خسته ليکدن آيلماليدي. دونيادا ايللر بويودور آسيميلاسيون و اينداکتريناسيون (indoctrination and assimilation) سياستلری آذربايجان ميللتين اوزون اوزوندن اوزاخلاشديريب، و اوزگه منافعين قوروماقا، او باشقا ارزشلره، پرنسيپلره دوغرو گئديب. نه ايسه، بو گون تاپدالانميش ميللتلر، اوز ديل، اوز حضورلارين باشی اوجاليقلا اعلام ائديلله. "آتا مثللريله دئسم، آی قارداش :حوکماوار اوزاخ، کرديسی ياخين" بو نئچه ميليونلی ميللت، بير توپلوم، بير کوتله يا بير توتاليته کيمی بو گون اوزون گوسترير. يرتيب داغيدماغينان دا اولماز بير ميللتين کوکون يئر اوستوندن چيخارداسان. بير ميللت سوزودور، او ميللت کی تاريخلرده ياشيوب، شاعيرلری دونيا خريطه سينده ايز بوراخيب، شاعيرلري، سوز اوستادلاری قاليجی اثرلر ياراديب، عاليملری دونيا مدنييتينه بهره لر وئريب واثر بوراخيبلار. بو گون دونيا دگيشيب، گئريده قالان ميللتلر آيليب، اوز تاريخلرين اوز اللريله، اوز اراده لريله يازماق ايستيرله. بو بير چوخ ساده بير موضوعدور.

بو دور سوزون جوهري، غوغا ائتماخ اينسانی اوز دوشونجه سيندن، منطقيندن آيرار، اونو هيجانلار عالمينده غرق ائده ر. اوزون تاپيپ، اوزون تانييب، بيلن آدام، اول اوز يولون ايشيقلانديرار، يولدا قالانلاردان ال توتار. آ قارداش، آ باجي، منيم عزيزيم، اوز يولون چاشان، اوز اوزوندن داليا قالان، اوز يولونا نور جالامايان، اوزی چاليشيب تاپمايان، نه جوره يول گئديب، آيری اينسانلارا دا يارديم ائده بيلر. بو گون دو.نيا بير عمومی رنسانس استاتوسوندادير. داها دوغروسو، سرحدلر،سينيرلر ، مرزلر اينترنت و انفورماتيک ملزمه لريله داها معناسين الدن وئرير. بو گون بير گلوبال عائله تشکيل تاپير. آذربايجان بالالاريدا، خصوصا ايران آذريلری بو عائله يه قوشولورلار. بو عائله ده اينسانلار صلحه دوغرو يول گئدير، آنا تورپاقی يا "پلانت ارس"PLANET EARTHقوروماليديلار. يوخسا دونيا بويله ساواشلارلا، اراضی ايشغالچيلارلا داها باشا گئده بيلمز. بو شرايطده، هر بير اينسان اوز بورکون قاباقينا قويوب، بير دوشونمه ليدير. ائله" حکماوار اوزاخ کرديسی ياخين" مثلينده بو وضعيتلره گوره، افاده ائديبله. آی عزيز اوخوجوم، چوخ اوزاغا گئتمه، بير دون، اوزووی بير عادل آدام کيمي، ايچری آينادا تماشا ائت. آذربايجان آتالار سوزلرينده دئميشکن، "باشقالاريندا چوپو گورورسن، امما اوزونده ّديه نه يی يوخ". بو مقامه چاتماخ بو گون اينسانی اوز وارليغينا ياخينلادير. اونو اوزی نن تانيش ائدير.آذربايجانين خالق مثللرينده درين معنالار ياتيب. دئمک اولار کی بو مثللردن بويوک ادبيات ژانرلاری يارانير. همان "آی اينسان اولادی اوزووی تاني" سوزوندن، بئله دئمک اولارکي، همان اينسان " آزيب اوزلوگوندن ايتگين دوشندن-قورد کيمی اوزونون قانينی ايچير". بو گون بو مثلين مصداقين بو گونکو دونيادا ايضاحلا گورمک اولور. بير اينسان ايزين بو دونيادا توتوب گئدسن، بيرده بير دونيادا کئچن ماجرالارا دريندن باخسان، بو مثلين عينيتين گوره بيلرسن. آذربايجان ديلينده يازيلاردان بيريده عمادالدين نسيمی نين اوچ جيلدده اثرلری نين ايچينده بو مثللرين رل اويناماسين گوره بيلرسيز. (آردی وار)

-قايناقلار
دده مين کيتابي-ب.ق.سهند –رداکتور، دوکتورم.ع. فرزانه،
ناشير-دورنا و تريبون درگيسي-استکهلم 2001

Posted by: mehran bahari / 11:15 AM

Sunday, May 09, 2004

جايگاه زبان مادری در جامعه بشری (۲)

• زبان مادری را بايد به عنوان قدرتی در نظر گرفت که کودک می‌خواهد به اين قدرت بنازد، با آن رشد کند، با آن بازی کند، با آن زبان انديشه کند و خود را در زير سايه زبان مادری خود آرام کند و شکوفا گردد و در همان زبان گسترش يابد، بيافريند، با تمدن بشری تماس بگيرد.

• در جوامع چند فرهنگی و چند زبانی ضرورت توجه به حفظ و حراست از زبان‌های به حاشيه افتاده از اولويت بيشتری برخوردار شده است. با بحث‌های انحرافی و با نقشه‌های سياسی و طرح‌های نژاد پرستانه نيز نمی‌شود از اهميت اين مساله پرهيز کرد.

 حميد داديزاده تبريزی

شنبه ١۹ ارديبهشت ١٣٨٣ – ٨ مه ٢٠٠۴

  تحقيقات زبان شناسان اجتماعی نشان می‌دهد که زبان همچون يک مجموعه کمپلکس، با اجزا و مشخصات ويژه‌اش با ظرفيت‌های منبعث از شرايط اجتماعی مادر و محيط زيست او، به بچه منتقل می‌شود. همچنانکه بچه از بدو تولد و گشودن چشم از رحم مادر، نمی‌خواهد از مادر و دامان او جدا شود و مدام تنها در آغوش مادر است که آرام می‌گيرد، زبان مادری نيز همان قدر برای بچه ارزشمند و جزو غيرقابل انفکاک آن بچه است. کودک همان نياز که به شير مادر را دارد و هرقدر در کنار مادر و در آتمسفر مادرانه است، احساس امنيت و آرامش می‌کند، زبان مادری نيز چون گوهری گرانبها سرمايه‌ای است که در وجود کودک به ارث گذاشته شده است. لالايی‌های مادر، نفس او، ضربان قلبش و کلماتی که با آن کودک را آرام می‌کند، مجموعه احساسات، عواطف و تفکر کودک از همان گنجينه زبان مادری که در بند بند وجود کودک است، در يک هارمونی حيرت آور عمل می‌کند که تمام زبان شناسان اجتماعی را به اين نتيجه رسانده که حتی چهارچوب دستور زبان و استروکتور گرامر و نوع صدا، زير و بم کلمات، نوع جملات و تعداد واژه‌ها که کودک تا سنين ۵ تا ۶ سالگی بر زبان می‌آورد، همه از آتمسفر زندگی مادر و ويژگی‌های اجتماعی، اقتصادی و معيشتی او الهام می‌گيرد. بی سبب نيست که در ايام جنگ ايران و عراق و تجاوزات صدام، کودکان مناطق جنگی نقاشی‌هايشان يا تانک بود يا گلوله. اين کودکان بی آنکه آموزشی ببينند و يا کلامی سازمان يافته و طرح شده به آنها تدريس شود، از همان آغوش مادر با چشمان معصوم محيط را می‌نگرند و به زبان مادری و با تاثير پذيری از وضعيت محيط زيستی بازتاب نشان می‌دهند. نمونه ديگر اين مورد کودکان فلسطينی هستند که دهه‌هاست در پناهگاه‌های خود در کمپ‌های پناهندگی در آغوش مادران رنج‌ديده چشم به جهان می‌گشايند و زبان مادری خود را در همان شرايط به غايت ظالمانه از دامان مادر می‌آموزند و بازتاب‌های خود را نسبت به مسايل بيرونی بزرگسالان در آه‌های برآمده از سينه، در نقاشی‌های خود بروز می‌دهند، و با آن صدای بيصدايی و از طريق همهمه‌های زبان مادری فرياد بی صدايی‌خود را به جهانيان اعلام می‌کنند.

  درک اين نکته اهميت فراوان دارد که زبان با قدرت رابطه مستقيمی دارد و منظور من از قدرت نيرويی است کا انسان هوشمند را توان انديشه و جسارت ميبخشدو زبان مادری نوعی قدرت برای کودک حساب می‌شود. کودک سلاح برخوردش با محيط غير از صداها و دادها و فريادها از طريق زبان مادری است که نسل به نسل به او منتقل شده است. هرچه محيط زبانی کودک پذيراتر باشد و بچه بتواند با اصل و ريشه، با هويت مادری‌اش رابطه برقرار کند، با قدرت بيشتر انديشه می‌کند، تنفس فکری می‌نمايد و خود را می‌سازد و با محيط بيرونی قدرتمندتر برخورد می کند.يعنع اينکه خود را ميشناسد و با هويت اصيل خويش با ديگران برخورد ميکند و از ابراز آن حس شرمساری نميکند. تشابه مقام زبان مادری در کودک را می‌توان با جايگاه شير مادر مقايسه کرد. چطور که کودک را از رحم مادر جدا کنند، گريه می‌کند و داد و فرياد سرمی‌دهد، هرطور که شير مادر برای کودک ارزشمند است زبان مادری نيز در ذات وجود کودک نهفته است. هرگونه محروم کردن کودک از زبان مادری همانند محروم کردن او از شير مادر، از دامان مهر و محبت او، از قدرت و توان انديشگی اوست. زبان مادری جايگاه والايی در زندگی انسان‌ها دارد. حال حساب کنيد در جوامعی که ميليون‌ها کودک زبان و فرهنگ و موجوديت تاريخی آنها از آنها گرفته می‌شود. اندکی تفکر کنيد به پيامدهای روانی کودکی که با توهين و حقير او را از همان آموزه‌های مادری جدا می‌کنند و کودک را در يک آتمسفر ديگری قرار می‌دهند که برايش کاملا ناآشنا و بيگانه است. ابعاد فاجعه وقتی درک می‌شود که کودک از محيط زبان مادری جدا شده و مجبور شود خود را در آتمسفر زبان ديگری قرار دهد. اهميت اين مساله آنجاست که زبان را خيلی‌ها فقط کدها و يا رمزگانی می‌دانند که فرد يادمی‌گيرد و همين. نه، به هيچ وجه اين طور نيست. زبان کودک ظرف انديشه و آتمسفر تنفس اوست. زبان کودک ارابه گردانی است که با لالايی‌های مادر به او منتقل شده و کودک ترجيح می‌دهد با همان ارابه بازی کند، بچرخد، تنفس کند و کودک چهار چوب گرامری آن زبان را در درون نهفته دارد که بايد شکوفا گردد. قدرت کودک به ويژه در ايام کودکی و نوجوانی با ميزان تسلط او به زبانش رقم زده می‌شود. کودک از طريق زبان مادری است که با محيط برخورد می‌کند. بنابراين زمانی که محيط بچه عوض می‌شود و يا اينکه زبان مادری او از او دريغ می‌گردد، بچه يک دفعه خود را بی سلاح و بی پناه می‌يابد. حتی تغييراتی لهجه‌ای و آکسان‌های زبانی نيز در يک زمان معين برای بچه به غايت مهم است. کودکی که برای مثال ترک اردبيل است و با زبان آن و مجموعه ظرفيت‌های زبانی آن زبان باز می‌کند، وقتی يک دفعه به شهر زنجان می‌رود و با زبان ترکی زنجانی می‌آميزد، هنوز در اوايل اين کودک به سبب جدايی از زبان مادری دچار مشکل ارتباط و يا آميزش با محيط خواهد بود.

 بنابراين زبان مادری را بايد به عنوان قدرتی در نظر گرفت که کودک می‌خواهد به اين قدرت بنازد، با آن رشد کند، با آن بازی کند، با آن زبان انديشه کند و خود را در زير سايه زبان مادری خود آرام کند و شکوفا گردد و در همان زبان گسترش يابد، بيافريند، با تمدن بشری تماس بگيرد، صدا و مهر نشان خود را بر زمين بکوبد و با اين هويت و کيستی ژئوپوليتيک نام خود را و تاريخ خود را به ديگران نشان دهد و بی واهمه از توهين و تحقير ديگران همچون ساير کودکان جهان، زبان مادری خود را چون گوهری گرانبها حفظ نمايد. شير مادر و زبان مادری دو گوهر نايابی هستند که از هم جدايی ناپذيرند.

 کودکی که از زبان مادری‌اش بريده می‌شود در واقع قدرت خود را از کف می‌دهد، قدرتی که پايه زيستی هر انسانی است. کودک با مشاهده به حاشيه رانده شدن زبان مادری‌اش دچار بحران درونی و روانی می‌شود. اين حالت را کسی می‌تواند درک کند که به آن گرفتار آمده باشد. همچو کودکی که در جامعه فناوری آموزشی و متون کتبی و رسانه‌ها را بازتاب کننده زبانش و الفبای زبان مادری‌اش نمی‌بيند. خواه ناخواه به کنار رانده می‌شود. هميشه در اين پرسش فکرش مشغول است که چرا زبان مادری‌اش مورد احترام جامعه نيست. چرا در خانه يک زبان دارد ولی در بيرون از خانه زبان اصلی او وجود خارجی ندارد؟ چرا بايد در مدرسه و دانشگاه و در روزنامه‌ها به زبان ديگری مطالعه کند و آمال و آرزوهای خود را به زبان ديگری ترجمه نمايد. اصلا چرا در مرکز ايالت‌ها و استان‌ها و سرزمين اجدادی خود زبانش زبان راديو تلويزيون‌ها نباشد؟ در دادگاه‌ها نتواند با راحتی و آرامش به زبان خودش از خودش دفاع کند؟

 شکل گيری قوه استدلال و منطق و برخورداری از قدرت سخنوری و ديالوگ نيز از مسير تقويت زبان مادری می‌گذرد. در حقيقت زبان مادری همچون کليدی است که درٍ ملک سخن را برای فرد باز می کند. فرد يا ملتی را وارد ميدان تبادل «سخن» و آثار خلاقه و بديعی می کند و راه انکشاف عقايد و نظرهای نو را هموار می‌سازد. با توجه به اهميت جايگاه سخن و فکر و تبادل انديشه در جامعه بشری، روشن است که بی توجهی به زبان ملتی در واقع به خاک سپردن موجوديت آن ملت و زنده به گور کردن هويت آنهاست.

 در جوامع چند فرهنگی و چند زبانی ضرورت توجه به حفظ و حراست از زبان‌های به حاشيه افتاده از اولويت بيشتری برخوردار شده است. با بحث‌های انحرافی و با نقشه‌های سياسی و طرح‌های نژاد پرستانه نيز نمی‌شود از اهميت اين مساله پرهيز کرد. امروز ناديده انگاشتن زبان و فرهنگ بوميان و سرخ پوستان پيامدهايی برای بشريت داشته که غير قابل جبران است و بنابراين سياست‌های انسان‌های استعمارگر اروپايی همچون لکه ننگی بر پيشانی آنهاست. در باب بزرگداشت زبان مادری بحث قدمت زبانی مطرح نيست، اينکه برای مثال در ايران، چه کسی بيستون را ساخت و يا ستون‌های تخت جمشيد را که بنا کرد؟ يا کدام ملت اول از فلات ايران گذشت و غيره، مهم اين است يادآوری شود که وزير فرهنگ رضاشاه امريه فرستاد و رسما اعلام کرد هرکس در مدارس آذربايجان ترکی آذربايجانی صحبت کرد، بايد جريمه شود! به اسناد کتاب «فرهنگ ستيزی در دوران رضاشاه» توجه کنيد. امروز انسان در ابعاد جهانی به نوعی مبارزه هميت طلبی روی آورده، مبارزه و حرکتی که تنها رنگ انسانی،اخلاقی، حق طلبانه دارد.

Posted by: mehran bahari / 3:46 AM

Tuesday, April 27, 2004

بو دونیا بیر گوزگودور٬ هر گلن باخار گئدر

حمید دادیزاده

ایله بیر دوننی دیر. فیکیر ائدنده آدامین باشیندان آز قالیر توستو چیخسین.هر گون گوزومون ئونونده دیر. اینانا بیلمیرم او بیزیم آزامیزدن گئدسین- هله اوجا سسی قولاغیودادیر،کهلیک بولاغیندا گوردوم. یادیمدا دیر کی هر زامان داغدا بولاغدان سو گتیرماغا اوزو گئدردی. ایندی او دونیاسین دئیشیب، اما اونون تمیز روحو بوردادیر. آی وفاسیز دونیا و « یالان دونیا». کیملر واریدیر، هانسی اینسانلار بو یوللاردا گلیب گئد یردی. ایندی اونلاردان بیر خاطیره یالنیز قالیب.اونون آدین من مش سن (مشهدی حسن) قویموشدوم. مشهدی عمو اوغلودا من سسلر دیم. تبریز شهرینده معلیمیدی- رحمتلیق آتاسی دا تنیکه چی ا یدی. محله ده اونا پیش بوخاریچی اوستا دا دییردیلر.اونون توکانی تبریزده بارناوا محله سیندیدی. آقا قهوه سینین چینینده. هر کس اونون توکانینا کلردی، ایشین یئر به یئر ائدردی، چوخ پولا بازلیقی یوخودور. اوغلودا ایاقین ایگیت آتاسینین یئرینه قویموشدی- اهراب، ذیقلار، ملا علی اکبر دونگه بوروخلاریندا معروفیدی- تبریزین سویون ایچیب، اوردا بوی آتیب، درس اوخویوب، یونیورسیته یه گئدمیشدی- اوز آنادان ویریلمیش آدی عادل اولموشدی. داغلارین عاشیقیدی. او ایگیت آذربایجان اوغلو اوز دوغما توپراقینا عاشقیدی. بیر اسکی چرخیده واریدی، اوندان هر یئره فیکریوه گلسه، گئدردوخ. مش سنه سورالار معروف اولدو و آدی دیللره دوشدو. تبریزین داغچیلاری اونو اوزلرینه بیر عزیز دوست بیلردیلر. مش سنده اوز کولاسیندا هر زامان پنیر چورکی اولاردی. یایدا دا حیاتلارینین الچه لرین گتیریب، هامینن پایلاشاردی. اونون محصیللری اونا بیر یاخین دوست ، بیر دایاق اونو گورردیلر. اونون بیر سوزی واریدی هر زامان دیلینده ازبریدی:
دولان داغ داشلاری مش سن __ قوی سنی دیوانه بیلسینلر.

سورالار اونون بوسوزی دیللره دوشوب، داغچیلارین آغزیندان دوشمزدی. عادل بیر درین و اینسانی اثر تیریز مدرسه لرینده بوراخدی. قولدور شاهین دورونه کی آذربایجان تعلیمات یئرلرینده= میلتین اوز آنا دیلی، ترکی دانیشماق ممنوع اولوموشدی، عادل یاواش یاواش ترکی درس وئریردی. بیر گون چوخ سوینجله منه اوز توتوب، دئدی: آی حمید دا داش، من فیزیکی ترکی درس دیینده، محصیللر چوخ تئز و آسان دوشونوللر، منه ده هاساند اولور.

مش سن تیریز ده فیزیک معلیمیدی- ریاضیدا یاخشی بیلردی. گونلر هفته لر ایلان اوچان دره سینده و آیری آیری یئرلرده درس اوخویان یوخسول اوشاخلارا یاریم ائده ردی. اونون بیر بویوک اوره گی و گئنیش دوزومو واریدی- آز هیرسله نیردی . من او اوزون ایللرده اونو عصبانیت حالیندا گورمزدیم- هر کسده اوندان تشککر ائدیب یا اونو تعریف ائتسیدی، او سول الین آنلینا چکیب، سمبولیک حالیندا اوتانماق تئرین سیلردی- مش سن ایش آدامیدی.. چوخ آز دانیشاردی، اما چوخ چالیشاردی. اینسانلارا خدمت اونون ایشیدی. افسوس کی اونو او زامان دوشونن اولمادی. یالنیز اونون شاگردلری، محصیللری و داغچی یولداشلاری اونون بویوک اینسانی مقامینی درک ائدیردی.

مش عمواوغلی شاه دورونون بیرو بیرو واقتینده ساده، اینسانی و علمی دوشونجه لریله اوز آدین آذربایجان ضیالیلارینین آراسیندا ابدی ائتدی- اونون سویملی کاراکتری،اینسانی خصلتلری، ساده لیگی و گئنیش سینه سی آذربایجان ائتنوگرافیسیندا بیر نیشانه دیر. او شرفلی اینسانین چالیشماسی، زحمتکشلیگی، هر بیر زامان اونون دوستلارینین اوره گینده یاشایاجاقدیر. عمواوغلو عادل بیزینن یاشیور، اونون آمال و آرزیلاری بیر کوتله نین ایستکلریدیر. بو محبتلی معلم میشو داغیندا ایللر بویو گزدی، دولاندی، عمرونون سون گونلریده بو داغین اتکینده قورشونا راست گلدی. اونون اولومو میشو داغینین اتکلرینده بیرسیر کیمی اولدو.

عادیلین درس دئمک متودی، آنا دیلینده پروبلملاری ایضاح ائتمه سی، اونون موفق پداگوژی تجربه لری بیر دگرلی گوهردیر. اونون شاگردلری دونه _ دونه اوستادین متودوندان تعریف ائد یب و اونون اثرلرین عمل میدانیندا ثبوت ائتمیشدیلر. پهلوی رژیمینین دیکتاتورلوقونا باخمیاراق، بو گوزل معلم دوزگون تدریس متود و اینسانی معلم _شاگرد ایلگیسیله اوزوندن بیر یونیک و قالیجی ایز بوراخدی .

Posted by: mehran bahari / 11:20 PM

ماجراهای قلعه هلاکوخان

 (به زبان ترکی آذربايجانی)

قلعه‌ها در تاريخ آذربايجان نقش مهمی از نظر زندگی و مقاومت در برابر مهاجمان ايفا کرده‌اند. هلاکوخان مغول در يورشها و لشکرکشيهای خود از اراضی آذربايجان نيز گذشتند و قلعه هلاکوخان در ارتفاعات کوههای شمال آغ گنبد، در ۶۰ کيلومتری تبريز يادگار آن دوران است. اين نوشتار شرح سفری است به اين قلعه

 حميد داديزاده

 هلاکوخان قالاسی‌نين ماجرالاری
 به زبان ترکی آذربايجانی

 بورا هولاکوخان قالاسيدير. قوجامان قديم آنايوردوم تبريز شهری نين جنوبی اتکلرينده، بير آز ايلخيچی نی کئچندن سونرا،خاصاوان ماحالين رد اولوب، اورميه گولونه ساری گئدنده، بو قالابيزيم ساغيميزدا يئرله‌نير. آذربايجان تاريخينده قالالارين بويوک بير تاريخی و معناسی وار. قالالار آذربايجان ميلتينين کيمليکی و وارليغيله سيخ ايلگی‌ليدير. بو قالالار بيزيم خالقيميزی قرينه‌لر بويو دوشمنلردن قورويوب و آذربايجان ميلتی‌نين سسين، سوزون، و تاريخده حضورون بو گونه دک ديری ساخلايبدير.

 گونلرين بير گونونده اوچ قارداش، هر اوچو داغچی و چولچی اورميه گولونون اسکله سينده "سارای " کندين گئريه قويوب، "آغ گنبدی گئچيب، هلاکوخان قالاسينا يولا دوشورلر. هاوالار سويوخدور، و قيش زامانيدير. اونلارين فيکرينده قالانين ذيروه‌سی يوخ، بلکه بو ماحالدان بير الهام آليب ، تاريخی بير ديری شکيلده گورمکيدير. هولاکوخان قالاسی چوخ دونگه بوروخلری بير داغين ذيروه‌سينده يئر ساليبدی. بابک قالاسيندان چوخ سيلديريملی و عظمتلی داغدير. بو قالا، آديندان بئللی اولدوغی کيمی، هولاکوخان مغول زامانيندان قالير. مغوللارين هلاکوخان ائلی يوللارينين اوستونده آذربايجاندان کئچنده تبريزين کناريندا، آغ گنبد ماحاليندا، اوتوراق ائديب و اوزلريندن هلاکوخان قالاسين يادگار قويموشلار.

  بو قالا بير تاريخی آيکان و بير ميلتين وارليغيندان نشانه دير. بو قالانين اوجا اوجا ديوارلاری، طاقچالاری، ايوانلاری و قوش قونميه‌ن قايالاری وار. داغلار بوردا اينسانين سسينه سس وئرير، داغين زيارتچيلری نن دانيشير. گئديکجه قالا اوجالير و اوز تاريخی عظمتين بوردان کئچن داغچيلارا گوسترير. اوچ قارداشلار بير ايکی ساعات يولا دوشندن سونرا، بيربوز باغلاميش سينه‌يه راستلاشيرلار، بير تهلکه‌لی اوچوروم و سيلديريم داش . اوردان رد اولاندان سونرا، بير يوخاريه چيخيب، کيچيک قارداش قارتال آدلی بيرتبريزلی، جاوان آتا، بير کسمه شيکسته سينه گروهی قوناق ايلير، بويوک قارداش باياتيلارلا يولا نردوان قويور:

 عزيزيم باخار گئدر، سئل گلر آخار گئدر
 بو دونيا بير گوزگودور، هر گلن باخار گئدر.
 
 ""قالانين ديبينده بير داش اوليديم،
 گلنه گئدنه يولداش اولايديم
 اوزاخدان يير چوبانين سسی گلير. چوبانا ياخينلاشيب، قارتال سسله نير:
 "برکتلی اولسون قارداش"
 چوبان: "الله راست گتيرسين. آ کيشی چوخ گئجيشميسوز، قايدسوز کنده ياخشی اولار."
 آرا قارداش، اصلان، سوزه گلير، آدينيز نه؟ آغ گونبدلی سيز چوبان قارداش؟
 آديم ممددير. بلی آغ گونبدليه م.

 چوبان بير سويملی، هيکللی، سويوخدان شخته دن يانميش و يوزی قوروموش بير اينسانيدير. بو چوبانلار داغلاريلان ياخين ماراقلاری وار. ايللر بويو داغلاردا گزيب چاليشماق، ايللر بويو مطلقا محروميتده ياشايب ، يالنيز حياتين آغير يوکون چکمک اونلارين ايشی اولوب. چوبانلارين آذربايجان ياريخينده چوخ تانينميش کاراکترلاری وار. عمور بويی آنا طبيعتين قوينوندا ياشاماق ، داغاردان دره‌لردن الهام آلماق بو چوبانلارا يونيک و خاص خصلتلر وئريب. اوج قارداشلار ممد کيشی، چوبان قارداشيله چوخ ياخينلاشيب، و اونلاری چوبان قارداش کندده دعوت ائتدی.
 چوباندان آيريليب ، خودا حافيظليقدان سونرا يولا دوشدولر.

 "گزمه آی کونلوم قوشو غافيل فضای عشقيده
 بو گوذرگاهين هر گوشه سينده مين صيادی وار."
 بويوک قارداش، ساری گول آدلی بير معلم سوزه گلير.

  "هن بورا هولاکوخان قالاسيدير. باخين او سيلديريم قايالارا. بوردا تاريخ سيزينله دانيشير. بوردا بير ميلتين آيناسی گوزه دئير. آذربايجان ميلتی. بورايا قاباقدان يول يوخدور. گوز ايشله ديکجه سيلديريم داشدان ديوارلاردير. يالنيز قالانی دور ويروب بير ساغ طرفدن يول وار. يولو دوام ائتمک ايچون هر دن دورد ال اياق گئتمه لازيميدير. بورا آذربايجانين آنا توپراقی و اراضيسيندان عبارتدير. آ کيشی دويونجا باخين، آين شاين اودلويون. شاعيرلريميز دئميشکن "بوندان دا گوزل بير داها دوران اولا بيلمز."

 بوردا داغچيلارين روحی گويلره اوچور، بير ايستيليق، ذوق، صفا اونلاری و بير هارمونيک احساس اينسانی بورويور . هر باغلی ديل آچيلير، اورکلر فرحله نير. سوز شئر خزينه سی داشير:
 "آغ داغلار سنده گوزوم وار آی منده درده دوزوم وار.

 گئدين دئين يار گلسين آی منده درده دوزوم وار.
 بو سيرا ماهنيلار اوخونور. اوچ قارداش دئمه، بير روح سويله اوچ بدنده. اوچ انسان، قايغی کش ، دوزوملی ، داغ عاشيقی، آذربايجان بالاسی، اوز تاريخينه، اوز وارليغينا فخر ائدن اينسان.
 قالانی دور وئروب، قالانين آستاناسيندا بير دوروب، اطرافا سير ائديب، اللهين قودرتينه بير احسن دئينب، بو سوزلر ديله گلير:

 بو قالا اوچان قالا، تاريخدن نيشان قالا
 آذربايجان ائليندن، اسکيدن قالان قالا.

  قار قالانين ذيروه سينده چوخدور، قاباقا گئديب قالانين ايچين گزمک مومکن اولمايب، فوتوگراف چئکندن سونرا، يولو گئری قايديرلار.

  هاوانين سويوخلوغونا باخمياراق، بدنلری چوخ ايستی، روحلاری شاد، سوينجلی، داماغلاری داغين اورک آچان منظره لريله مست اولوبدور. بو يئرلر آذربايجانين آنا توپراقلاريدير. موغول لاری يولا ساليب، شاهلاری تختلردن آتيب، شاعيرلر بئجرديب ، و قرينه‌لر ديری قاليبدير. فرهاد و شيرين، ليلی مجنون بو داغلاردا اوز سوکيلی لرينين آردينجا گزيبلر.

 " منده مجنوندان فزون عاشيقليق استعدادی وار
 عاشيق صاديق منم مجنونون آنجاق آدی وار."

  اوچ قارداش داغلارينان قووشوب، سس سسه وئريب، اوز روحلارين داغلارين فرحلنديرن روحی نن قاتيب، بير دن کيچيک قارداش حاجی بابانی سسلنديردی:
 منی جور فلک قويموش بيابانلاردا آواره. حبييم گل طبيبيم گل،
 گه بو درده ائدک چاره.
 دوغروداندا بو دردين هئچ چاراسی اولارمی؟
 اصلان بالا قارداشا بويله جواب دئير:
 "مبتلای دردی عشقم ال گوتور مندن طبيب
 قيلما درمان کيم علاجيم ترکی درمانيندا دير."

  يول دوام ائدير، داغلار اوز سينه سين اوچ قارداشا گئنيشجه سيله آچيب، قارداشلار داغلارلا راز ونياز ائديرله. آخ آذربايجان ميلتی ، اونلارين آتا بابالاری، قهرمان آنالاری داغلار دوشونده ايللر بويو ياشايب، اما هئچ بير زامان ذيللتلره باش ايميوبله.

 
  قالانين يولو سيلديريم داشلارا گوره چوخ گوزه گلمير. آخشام اولور، ياواش ياواش گوز قارالير. هاوانين سويوغی کسرليدير. اما داغين گوزلليکلری، اونون مهربان سينه‌سی اورکلره روح و قلبلره قوت وئرير. بير ساعات ارتفاعنی آزالداندان سونرا، اصلان بير اياق ياواشلاديب، کولاسين آچيب، بير سودان چورکدن چيخاردير. بير صاف داش اوسته، چوخ ياواش گله گله قارتالين اياقی زويوب، سول قولو شاققيلدی‌نن سينير. قارتالين قولونون قلم اولماسی اوچ قارداشی ايچريدن پوزور، اما هئچ بيری اوزونه گئتيرمير. قارتالين قولو ̃اسلانير، رنگی آتير، اوره‌گی کئچير، اونو سويوخ تر باسير، بير سو آغزينا آلير، بير آز داشلار اوسته اوزانير، ايکی قارداش اونون ترين سيليب، اونو دينديريللر. بير آز سورا قارتال اياقا قالخيب، دئيور، يولوموزدان چوخ قاليب، سرعتله کئتمه‌ميز لازيمدير. يئر سيخ دونوب و چوخ تهلکه لی اولوبدور. هر حالدا يولا دوام ائديرلر. اوچ قارداش او بوز باغلاميش اوچوروما گلير چاتير. قاباغا گئتمک ممکن دئيل، قارتال ، بير دوروب باخير، قولو ساللانا ساللانا سويليور.

 "منه بير شيئ اولمايب، باشماغلاريمين آلتی صافدير، اونلاری چيخارديب، ساغ اليمله بو پيچاقينان اياق يئری آچيب، سيزی بو بوزلوخدان و بو اوچورومدان کئچيرده‌ رم . قارتالين بير قولو ̃اسلانا آسلانا بو اراده‌سی اوچ قارداشی بير بيرنه داها قوشدوردو. اينسانيته معنا باغيشلادی. کوراوغلو نون و آذربايجانين قهرمان ائللرين يادا سالدی.

  قارتالين او زامانداکی بير قولو سينميشيدی، و آسيلی ايدی، و او سينيغين دردی اونو سيخيردی، او قهرمانليقی دئمک اولار کی بير سوسيال کاراکتر و خصيصه کيمی اونون آذربايجان آتا آنالاريندان يادگار قالميشدی. او اوچ قارداشين هلاکوخان ماجرالاری بير آنلامدا بير ميلتين اجتماعی کاراکترلارين گوسترير. قارتال ايکی قارداشی آيدين تهلکه‌دن محافظت ائتمک ايچون، اوز جانين يئنی ريسکه معروض ائديب، جمعيته دوشونوردی. بو ائل اوغلو، بو قهرمان آتا و گنج بير آذربايجان بالاسی اوز شجاعت، رشادتين عمل ميدانيندا نمايشه قويدو. اوچ قارداشلار بير باشقا داغچيلارين يارديميله او اوچورومدان ساغلام کئچيب، سونرا خسته خانايا گئديرلر، قارتالين قولو کجه توتولور، بوينوندان آسلانيرسا، اونون آنلی آچيق، باشی اوجا اولور .

 بوردا قارتالين هاراينا اوزاخ يولدان جواب وئرن داغچی دوستلاردان دا ياد ايله‌مک لازيمدير. بو دوستلار يورقون آرقين گئجه چاقی بير اوزون يولو ديرماشيب، اوچ قارداشين هارايناگلمه‌لری بير باشقا سوزدور. مين ياشاسينلار. حق اونلارا يار اولسون.

Posted by: mehran bahari / 11:17 PM

جايگاه زبان و تفکر در جامعه بشری

  • زبان مادری پديده بيرونی نيست. انسان با زبانش زاده می‌شود، در زبانش سير می‌کند و در حريم زبانی خود تنفس می کند، رشد می‌کند و می‌ميرد. زبان هر ملتی ظرف حضور آن ملت در کره خاکی است.

• با توجه به پيوندی که زبان با تفکر دارد و زبان يک مقوله کمپلکس است که منبع انديشه، ظرف احساسات هر فرد يا ملتی است، هرگونه ناديده گرفتن و يا کم اهميت دادن به زبان مادری ملتی نوعی کشتن تفکر و سرکوب هويت و تضييع موجوديت و مدنيت فرد يا ملت است.

حميد داديزاده تبريزی

پنجشنبه ٢۷ فروردين ١٣٨٢ – ١۵ آوريل ٢٠٠۴

 "زبان مادری پديده بيرونی نيست. انسان با زبانش زاده می‌شود، در زبانش سير می‌کند و در حريم زبانی خود تنفس می کند، رشد می‌کند و می‌ميرد. زبان هر ملتی ظرف حضور آن ملت در کره خاکی است. يعنی اينکه برای شناخت ملتی بايد زبان او را شناخت"

  به عام‌ترين تعاريف انسان را موجودی می‌شناسند که انديشه می‌کند و انديشه و پردازش فکر خود را از طريق زبان به ديگران منتقل منمايد. زبان به عنوان ابزار اصلی تفکر در تبيين هويت هر فرد و يا هر ملتی نقش اول اهميت را ايفا می‌کند. در واقع زبان ظرف و مظروف انديشه‌هاست و اين زبان در اشکال متنوع کتبی، شفاهی و فولکلور بروی زمين جاری می‌گردد و نقش فرد يا ملتی را در ادوار مختلف تاريخی و در ازمنه متفاوت به ديگران و نسل‌های بعدی تصوير می‌کند.

 زبان مادری اولين دارايی ذيقيمت هر انسان و هر ملتی است که کيستی و حضور انسان و يا مليتی را بروی سياره زمين به رسميت می‌شناسد. با توجه به اين اصل مسلم زبان شناسی اجتماعی که زبان جوهر انديشه آدمی است، که زبان تنها قراردادهای بی جان و کدها و رمزگان مرده نيست، بلکه زبان با مجموعه ساختار و محتوايش ترنم کننده خلاقيت‌های انديشگی و فکری انسان‌هاست، می‌توان به راحتی و سهولت اشاره نمود که در خصلت شناسی جوامع بشری، بويژه در جهان بهم تنيده کنونی، شخصيت، خصايص و کاراکتر فردی و ملتی را از طريق هويت زبانی او می‌شناسند.

 هرچه بشر حرکت زبان ملتی آزاد و صلح آميز باشد و هرچه اين زبان بتواند در قالب آحاد ملتی با فراغ بال و آسودگی تنفس کند، بيافريند، آن فرد يا ملت در سير زندگی و در مسير تاريخ و در گذرگاه زمان مهر خود را بر تاريخ می کوبند و به حيات خود ادامه می دهند. جايگاه زبان مادری در شناخت ويژگی‌های ملتی از اين اهميت برخوردار است که اين زبان از طريق توارث بازتاب دهنده و منتقل کننده ساختار انسان شناسانه هر مليتی در کره زمين است و بهمين سبب پاسداری از زبان‌های موجود در جهان به يکی از وظايف عمده سازمان ملل تبديل شده است. اهميت اختصاص روزی به عنوان همايش جهانی بزرگداشت زبان مادری از طرف يونيسف از اين اصل ريشه گرفته که اقتصاد گلوبال و زبان‌های مسلط کنونی موجوديت زبان‌های به حاشيه رانده شده را تهديد می‌کند.

 در مبحث هويت شناسی و شناخت انسان زبان مادری جايگاه اول را اشغال می‌کند. زبان مادری و تسلط به آن نوعی قدرت روحی و روانی به انسان می‌بخشد و زمانی که زبان مادری به زبان اصلی آموزش، پداگوژی، زبان هنر و ادب و زبان زندگی ملتی تبديل شود، آن ملت در تببين آرزوها، در ارايه خلاقيت ها و نوآوری‌ها و در ثبت و تحکيم هويت تاريخی خويش موفق می‌شود و پيش می‌رود.

 با توجه به پيوندی که زبان با تفکر دارد و زبان يک مقوله کمپلکس است که منبع انديشه، ظرف احساسات هر فرد يا ملتی است، هرگونه ناديده گرفتن و يا کم اهميت دادن به زبان مادری ملتی نوعی کشتن تفکر و سرکوب هويت و تضييع موجوديت و مدنيت فرد يا همان ملتی است که اين امر، بديهی است تاريخ تمدن بشری را نيز به طريقی می‌آزارد.

 برای درک بيشتر موقعيت زبان مادری و جايگاه آن در جامعه بشری ملتی را در نظر بگيريد که در يک جامعه چند فرهنگی زندگی می‌کند و زبان، اين سند گواهی دهنده موجوديت آن ملت در حاشيه قرار گرفته باشد. يعنی بنا به تصميمات قدرتمداران، غير رسمی و مهجور و واپس مانده قلمداد شده باشد. در اين وضعيت، می‌توانيد درک کنيد که اين ملت چهره تاريخی خود را در آيينه زمان چگونه بايد منعکس کند و بازتاب نمايد. با توجه به اين اصل که انسان در زبان زندگی می‌کند و حتی لهجه‌های متفاوت زبانی خود نوعی نموداری از شيوه‌های زيستی، معيشتی، تاريخی، فرهنگی، اقتصادی و سياسی است، غير رسمی و يا ممنوع ماندن شخصيت زبانی يک ملت در واقع به نوعی خاموش کردن چراغ انديشه و کشتن هويت و معدوم کردن حضور زنده، فعال و بشاش آن فرد يا ملت است. زبان با ما زاده شده است بی آنکه بخواهيم آن را ياد بگيريم. زبان مادری که از طريق شير مادر و پيوندهای ژنتيک در انسانی زاده می‌شود، تنها ابزار گفتگو نيست. زبان مادری وسيله بيرونی نيست که فرد آن را ياد می‌گيرد، زبان مادری زبان خارجی نيست که برای فرد بيگانه باشد، زبان مادری ظرف وجودی هر ملتی است که ملت در آن زاده شده و رشد می‌کند. زبان مادری در جز جز پيکره آدمی نهفته است، واژه‌ها، اصوات، هجاها نوع معانی همه و همه با انسان زاده می‌شود. لذا بهتر است ما هم همصدا با گادامر، زبان شناس معروف و مشهور لهستانی بگوييم «زبان همچون جهان هردو بيش از ما وجود داشته‌اند و ما در آن‌ها زاده می‌شويم، هيچ يک تازه نيستند.» گادامر در مقاله مهم خويش تحت عنوان «انسان و زبان» (۱۹۶۶) موقعيت زبان و جايگاه آن را چنين توضيح می‌دهد:

 "درک اين نکته که افق امروز بدون افق گذشته وجود ندارد، به معنای پذيرش اين نکته است که زبان در حکم علامت يا مهر گذشته بر امروز است، به بيان ديگر زبان زندگی گذشته در زمان حاضر است. از آنجا که افق انديشه‌های ما در زبانی که به کار می‌بريم بازتاب می‌يابد، پس ما همواره جهان خود را در زبان، و به شکلی زبان گونه باز می‌يابيم و باز می‌شناسيم. واژه و ايژه «عينی يا حقيقی» زبان و واقعيت از يکديگر جدايی ناپذيرند و محدوديت‌های دانش ما، همان محدوديت های زبانی است که از آن استفاده می‌کنيم. ما رابطه‌ای فراسوی زبان خود با جهان نداريم که سپس آن را به ياری «ابزار» زبان بيان کنيم، جهان ما همين زبان است «زبان به هيچ روی ابزار يا وسيله نيست، ماهيت ابزار جز اين نيست که پس از استفاده و کاربردش کنارش گذاريم، اما با واژگان زبان نمی‌توان چنين کرد...»۱ با مثالی روشن‌تر می‌شود.: وقتی وارد محله چينی‌ها می‌شويد و يا به شهری وارد می‌شويد که عربند، ديگر چهره آن شهر و حقيقت ساکنان آن يا چينی است يا عربی. اين واقعيت جدا از زندگی آن دو مليت نيست، خواه زبان و فرهنگ آنها قانونی باشد خواه غير قانونی، رسمی باشد خواه غير رسمی. به سخن ساده‌تر، با زندگی، هويت و موجوديت ملتی نمی‌توان آمرانه برخورد کرد. چرا که زبان جدا از زندگی آن فرد يا ملت نيست. انسان را زبان او محاصره کرده است. زبان مادری چيزی است که از جوهر فرد برمی‌خيزد، عنصری آشناست، هر ملتی با زبان خودش جهان را امضا می‌کند و تفسير می نمايد، در واقع هستی شناسی هر ملتی از ارتباط و ميزان و سطح رابطه او با زبانش و اشکال آن می‌تواند مشخص باشد.

 تکرار ميگويم، زبان مادری پديده بيرونی نيست. انسان با زبانش زاده می‌شود، در زبانش سير می‌کند و در حريم زبانی خود تنفس می کند، رشد می‌کند و می‌ميرد. زبان هر ملتی ظرف حضور آن ملت در کره خاکی است. يعنی اينکه برای شناخت ملتی بايد زبان او را شناخت. بنابراين زبان هستی بخشنده برای زندگی ملتی است. شما نمی‌توانيد فردی يا ملتی را بدون زبان آن فرد يا ملت بشناسيد، حتی اگر آن فرد يا ملت از زبانش به ناگزير مهجور بوده باشد. با توجه به اين که زبان ظرف آفرينش معناست و تفکر انديشه در ذات خود پروسه‌ای از عملکرد زبان است، می‌توان به اهميت و جايگاه زبان ملتی پی برد.

 اهميت دادن يونيسف به زبان مادری از همين درک ناشی شده است چرا که تمدن بشری از شناخت هويت ملل روی عالم شناخت زبان شناسانه دارد. برای من ترک آذربايجانی برای مثال، هرچند هم که اين مطلب را به فارسی می‌نويسم، جهان معانی و احساسات با زبان مادری‌ام مفهوم واقعی پيدا می‌کند. به قول نويسنده اهل ترکيه «گل‌های سرخ ترکيه» از «گل‌های سرخ آلمانی» سرخ‌ترند. اينجا واژه «قيزيل گول» و درک و تاويل در تفسير و برداشتی که يک ترک از آن دارد با واژه رز قرمز انگليسی معنايی که با يک کلمه به گل سرخ منتسب می‌کنند، متفاوت است.

 از درک مفهوم و جايگاه زبان در جوامع بشری برمی‌آيد که انتساب واژه رسمی يا غيررسمی بر زبان ملت‌ها که از سوی «قدرتمداران» صورت می‌گيرد بايد با تدقيق صورت گيرد. چرا که برای هر فردی يا ملتی زبان مادری‌شان زبان رسمی است، يعنی اينکه آن ملت با آن زبان زاده شده و احاطه گشته است، خواهی نخواهی برای هر ملتی زبانش رسمی است، چرا که هر ملت با زبانش رسما با جهان مرتبط می‌شود و فکر می‌کند، معنا می‌آفريند و اثر برجای می‌گذارد. زبان هستی دارد و همراه هر ملتی زيست می‌کند و جلو می‌رود. قدرت و يا ضعف زبان‌ها و يا طبقه بندی آنها در علوم اجتماعی و انسان شناسی يک مبحث و مقوله ديگری است،.

 مهم درک مقام و اهميت هر زبان در جامعه است. مهم درک اين نکته است که زبان هر ملتی با روح و روان آن ملت پيوسته است. هرگونه ناديده گرفتن اين اصل در واقع تضييع حقوقی اوليه آن ملت و در نتيجه ضربه زدن بر پيکر تمدن بشری است.

 باری اعتلا بخشيدن به موجوديت و حضور هر انسان و يا هر ملتی در وهله اول احترام به زبان و آثار توليد شده به آن زبان نقش اوليه را بازی می‌کند, چرا که برای قدرت بخشيدن به ملتی يا فردی بايد با افکار و آمال و آرزوها و آثار خلاقه آن ملت آشنا شد و روند تفکر و خلاقيت آن ملت را با اهميت تلقی کرد. بنابراين زمانی که حضور زبانی ملتی در محاق تعطيلی می‌افتد و يا اشکال و ابعاد فعاليت زبانی محدود می‌گردد، معانی و مفاهيم و روند آفرينش متون دچار مانع ميگردد و جامعه از پيمودن روند طبيعی خود خارج ميگردد. و حاصل اين عمل بی قدرت کردن و به تعبيری نابود کردن حضور فکری آن ملت است و با توجه به اين اصل که زبان نوعی سند هويت، و نشانه کتبی وکاراکتر تاريخی هر ملتی را می‌نماياند، با اعمال فشار و يا به هردليلی، با به حاشيه راندن زبان ملتی به نوعی زندگی و هويت مردم تکلم کننده به آن زبان فلج می‌شود. ملت و يا فرد عليل و ذليل و خوار می‌گردد. برای نمونه تاريخی می‌توان هندوستان دوران استعمار انگليس و افريقای جنوبی دوران آپارتايد را مثال زد. استعمار بريتانيا در هندوستان برای تعميق زنجيرهای استعماری زبان صدها ميليون انسان را نشانه رفت و در دوران آپارتايد رژيم‌های نژاد پرست، از جمله دکلرک زبان اکثريت مردم را غير قانونی اعلام کرد. با محدود کردن عرصه زبان در واقع ارتباط آن مردم با ديگران قطع می‌شود، خلاقيت‌های زبانی که سند هويت و موجوديت مدنی هر فردی است تعطيل می‌گردد. اما تاريخ نشان داد که نه زبان‌های مردم هندوستان نابود شد و نه اکثريت سياه افريقای جنوبی به خاطر حاکميت رژيم نژاد پرست از صحنه روزگار زدوده شد. امروز درست يک دهه از سقوط آپارتايد ميگذرد ، و نام نلسن ماندلا همچنان بر تارک تاريخ ميدرخشد ، هر چند که او در يک دهی زندگی بسيار ساده ولی پر باری دارد، او با يک برنامه دموکراتيک و صلح جويانه روند احيای هويت مردم افريقای جنوبی را هموار ساخت.،چرا که زبان مادری، زبان اصلی، زبان اولی هر فرد يا ملتی هميشه زنده و رسمی و فعال عمل می‌کند، چرا که زبان پديده درونی است. نوام چامسکی دانشمند زبان شناس، که نظرياتش در زبان شناسی تحولی عظيم ايجاد کرد، در عرصه اهميت قدرت زبان مادری مطالب مفصلی نوشته است که به آن در جلسات بعد اشاره خواهد شد.

  ** * * *

  ۱_نقل از کتاب "ساختار و تاويل متن،بابک احمدی،ط۵۸۰

Posted by: mehran bahari / 11:16 PM

Monday, March 22, 2004

دیلین اهمیتی اینسانین وارلیغیندان معلومدور

حميد داديزاده

اتنوگرافي علمي‌نين پرنسيپلرينه گؤره ، هر ميلتين تاريخ بويوندا وارليغيندان و او ميليتين يئركوره سينده اگزيستانس و يا حضورون دان سؤز آچاندا بيرينجي فاكتور او ميلتين ديلي و سونرا او ميلتين اراضيسي و ديلدن آسيلي اثرلري يازيلي ادبياتي و تمدونو نظره گلير و آراشديريلير و سونرا او ميلتين حضورو ، اثرلري و ديگر ميلتلر‌له علاقه‌لري و ايلگي‌لري و باغلانتي‌لاريندان دانيشيلير.اتنوگرافلار اينسانلارين كاميونتيلارين و اجتماعلارين آراشديريب و مطالعه ائدنده و بير عونصوردن و يا فنومندن اوّل بو اجتماعلاري، اينسانلاري دانيشديغي ديللرينين نوعلاريله تعريف ائديبلر.

چوخ طبيعي دير او چوخ آيدين گؤروله بيلر كه اينساني اؤلكه‌لري و اجتماعلاري ديگر حئيوانلاردان آييران، اينسانلارين ديلي و اونلارين ديللرينين اثرلري آدلانير. بونا گؤره دونيانين چوخ تانينميش و اثر باغيشلايان عاليملري فيلسوزوفلاري و بيليجي‌لريندن سؤز گلنده لاتين عاليملري روم و يونانيستاندا اولان اوستادلاردان آد چكيلير. ارسطو بيرينجي فيلوزوفدور كه ديلدن سؤز آچير و ديلي و اينسانلارين آنا ديلين اونلارين اينساني كاراكترلريندن سايير، يعني يالنيز اينسانلار بو قوُوّه و بو قدرته ماليكدير كه بير ديليله اؤز آمال و آرزولارين ترنّوم ائديب و اؤز اثرلرين، مدنيتلرين و فيكري ياراديجيليقلارين گله‌جك نسيللره كؤچورتسونلر.

ائتنوگرافلار ايللر بويودور بو اصله واقيف اولوبلار كي اينسانين اينسانليغي ، اينسانين وارليغي ، اينسانين كيمليگي ، و بو اينسانا خصلت و كاراكتر و صورت باغيشلايان اونون ديلي دير و بو انديشه قرينه‌لر آشيب ، ياشايب و بو اينسان آندره مارتينه ، فرانساني معروف ديل شوناس دئميشكن « اؤز احتياجلارين و ايمكاناتين بو ديلين تدرتيله رفع و رجوع ائديب ياشاييب و اينساني كاميونتي‌لر شكل تاپيب و بوگؤنه قدر دوام ائديب دير. بو مقدمه‌دن معلوم اولور كه اينسان و بشريتين نسلي ـ وارليغي بير ساييلماز و قيمتلي گوهر‌له اؤز وارليغين قورويوب و بير قاليجي، دَيَرلي، قدرتلي تحفه كيمي دونيا تمدونونده عكس ائديليب دير. بو گون بيز بو واقعيتي چوخ ايضاحلا بيليريك كي ارسطو زاماني بير ديل و چوخ خاص شرايطده بير دانيشيق اولگوسو شكل تاپير كه اونا آكني و يا آتني آد قويولور و ايسكندر مقدوني‌نين ييرتيجي قوشونونون ييخيب اؤلدورمگينه باخماياراق ، آتني ديلين كمپلكس سيستمي پداگولوژيدا پوليتيكده فورمالاشدي بير معيار كيمي فيكيرلري، اينسانلارين اثرلرين، تجروبه‌لرين سؤزلرين و حياتلارين و ذهني تجروبه‌لرين بير آوايي و سسلي شكيلده (يعني ديل فرماتيندا) گلن نسيللره تاپيشردي و بوگون روم و يونان و يا بير كلمه‌ده لاتين مدنييتي بو ديلين قدرتيله و بو ديلين ثروتيله حفظ اولوب و سؤز و كلمه و يا بوگونكي لغتلرده دئسك ديسكورس صورتينده صافلاشيب و ايشله‌نير.

دئمك اولور اوگوندن كي اينسان اؤز ذهني تجروبه‌سيني دال به دال لوغتلر‌له ديله گتيره بيلدي . بشريت بير يئني حالته و منزيله قدم قويدو و اؤزون دونيا خريطه‌سينده ابدي ائتدي و بو تجروبه‌دن و ديلين بو نهادي و institution alized قدرتيندن شاعيرلر اينسانين خاص سرنوشتين لوغت‌لر‌له سؤزه و شعره چكديلر و ديل دوغولدو و سونرا ديل ، سؤز ، لوغت و تفكور. بير سيستم كيمي اينساني ياراتدي ، اينسان اجتماعلارين ارتباط لانديردي و مدنيتلر تنفس ائتدي و فورمالاشدي ، و اوشاقلار آتابابالارين سؤزلرين سينه‌لرينده حفظ ائتدي و ديلين سسلي سيستمي تصويري سيستمين يئريني توتدو.

بير نتيجه اولاراق ، ديلين اهميتي اينسانين وارليغيندا معلوم اولور و بونا گؤره ده گؤركملي يازيچيلار و كولتورشوناسلار ، و يا تاريخ تمدن يازانلار مثلا ويل دورانت كيمي ، تانينميش شخصيتلره گؤره ديل هر ميلتين آيناسي و اونون تاريخده ياشايش نقاشي دير. هر ميلتين پيچيلتي‌سي، تاريخده حياتي ، مدنيت‌ده تنفسي او ميلتين ديلينده ياراديلان ادبي ، هونري و كولتورل اثرلرله ارزيشله‌نير و قيمتله‌نير.

ارسطو دؤروندن سونرا نؤبت رواقي حكيملره يئتيشير. رواقي حكيملر ديل حققينده ايره‌ليه گئديب ، منطق آدلي ، ايستيدلال قوّوه‌سينه ايشاره ائتديلر. اونلارا گؤره « اوّل اينسانا ذهني تاثر ال وئرير ـ سونرا ذهني اثر سؤزده اؤزون گؤسترير و نهايت بو تاثير ذهني سؤز قاليبينه گيريب كلمه شكلينده بيان اولونور. بورادان ديللر شكل تاپير تجزيه اولور ، فيلولوژي علمي حركت ائدير و اينسانلار توپلومو اؤز هويتين يئركوره‌سينده گؤسترير. ديل اينسانين وار يوخون گؤسترن بير فنومن كيمي تاريخده پاريلداير و اوز اثرين اينسان تمدونونده بوراخير. بشريت ديل كروانيله مدنيتين يوكون چكيب ديل كرواني اينسانليغين جوهرين كيتابلارين صحيفه‌لرينده ثبت ائديب ، بونا قرون وسطي دان سونرا مدرن عاليملر ديل حقين اينسانين طبيعي حقي آدلانديريب و 17 ـ نجي عصرده آوروپانين عاليملري حقوق طبيعي ترمينولوژي‌سيني ياراديب و اوشاغين آنا ديلين اونون ان قيمتلي و ان دَيَرلي بير حقي كيمي سانيب كي آنا سوديله اوشاغا منتقل اولور و سونرا ديل شوناس عاليملر او جومله‌دن چامسكي اؤز ديل تئوريلاريندا بير اينقيلاب ياراتدي و ايثبات ائتدي كه باشقا ديل شوناسلارين نظريه‌لري اوجومله‌دن فرديناندوسوسور كي فيلولوژي علمين آتاسي حساب اولوردو واقعيتلر‌له اويغون دئييل. چامسكي ثبوت ائتدي كه ديلين آغيرحيصه‌سي آنادان اوشاغا ژنتيك يوليله منتقل اولور و آنا ديلي اوشاقين ذهنينده آكتيو بير شكيلده وار و هر اوشاق اؤز آنا ديلين اؤيرنمكله اؤز كيمليگين و اوز وارليغين آناسي نين لايلالاريندا و پيچيلتي‌لاريندا ترنوم ائدير و بوي آتير.

ديل شوناسلار سونرا بو نتيجه‌يه چاتديلار كه ديللرين هاميسي برابر دير و ريشه‌لرين چوخ شباهتي وار بير بيرينه ، سونرا او تئوريلار كه بعضي ديللر داني و بعضيلر عاليدير و بوتئست‌لر كي بعضي ميللتلرين جمجمه‌سي آنتروپولوژيدا آيري ميللتلردن آغيردير هاميسي مردود سايليب و راسيستي تانيندي.

آذربايجان ديلينده سؤزون مقامين ، ايسكورسون دَيَريني و دانيشيغين موقعيني هئچ شاعير محمد فضولي بغدادي كيمي نشر ائتمه ميشدي. بو شاعر كي اوچونچو عصردن سگيكزينجي عصره‌قدر خراساندان نظاميه بغدادا قدر اولان عاريف لر، صوفيلر ، حكيملرين اثرلري ايله تانيشيدي ، بير شعرينده سؤزون مقامينه اشاره ائديب ، بو شعر بشريته صولح ، سعادت ، خشونتدن اوزاخلاشماغي اؤيردير و سؤزون مقامين و ديلين قدرتين . 6000 ايل بوندان اؤنجه بيزه سيز گؤسترير.

خلقه آغزين سيريني هردم قيلير اظهار سؤز،
بو نه سردير كيم اولور هر لحظه يوخ دان وار سؤز ؟

آرتيران سؤز قدريني صدق ايله قدرين آرتيرار،
كيم نه مقدار اولسا اهلين ايلر اول مقدار سؤز ،

وئر سؤزه احيا كي توتدوقجا سني خواب اجل .
ائده هر ساعت سني اول اويغودان بيدار سؤز.

بير نگار عنبرين خط دير كؤنول‌لر آلماغا.
گؤسترر هر دم نقاب غيب دن رخسار سؤز.

خازن گنجينه اسرار دير هر دم چكير،
رشتة اظهاره مين مين گوهر اسرار سؤز .

اولمايان غواص بحر معرفت عارف دئييل.
كيم صدف تركيب تن دير لؤلؤ شهسوار سؤز.

گرچوخ ايسترسن فضولي عزتين آز ائت سوزي.
كيم چوخ اولماق دان قيليب دير چوخ عزيزي خوار سؤز.

Posted by: mehran bahari / 6:34 AM

Monday, December 15, 2003

گذار به ترکی نويسی در ايران

امروز بيش از هر زمان در تاريخ ايران ميل به ترکی نويسی اشاعه پيدا کرده‌ است. گذار به ترکی نويسی خبر از بازگشت انسان آذربايجانی به هويت و خويشتن خويش می‌دهد

حميد داديزاده تبريزی

دوشنبه ٢۴ آذر ١٣٨٢ – ١۵ دسامبر ٢٠٠٣

 ترکی نويسی تاريخ پر فراز و نشيبی دارد. اين زبان بنا به وضعيت معيشتی مردم ترکی گوی در نقاط مختلف جهان گسترده ‌شده و مردم آذربايجان بنا به ويژگيهای تاريخی و زيستی خود آثار گرانبهايی از خود به يادگار گذرانده‌اند. با گذشت زمان و تغيير و تحولات اجتماعی زبان ترکی نيز دسنخوش تحول شده، و به سبب توانمنديهای گرامری و اسلوبهای زبانی کيفيت زبانی خود را به عنوان زبان اين مليت حفظ کرده ‌است.

  امروز بيش از هر زمان در تاريخ ايران ميل به ترکی نويسی اشاعه پيدا کرده‌است. با وجو دممنوعيتها و محدوديتها، اهل قلم آذربايجان در پديد آوردن آثار خلاقه خويش به زبان ترکی آذربايجانی تلاش خوبی را آغاز کرده‌اند. گذار به ترکی نويسی خبر از بازگشت انسان آذربايجانی به هويت و خويشتن خويش می‌دهد. در اين دوران که من آنرا "رنسانس فرهنگی" نام داده‌ام ، جنبش آرام، و صلح آميز هويت يابی خود را در گستره رشد و توسعه آثار به زبانهای ممنوعه مينماياند. با وجود فشارها، اهانتها و تهمتهايی که از سوی بازماندگان استبداد سلطنتی هر روز عليه مردم آذربايجان ميشود، قلم‌ورزان اين خطه در تلاشند تا صدای خود را از طريق خلق آثار به زبان مادری خويش به گوش ديگران برسانند. در بهت و حيرتم که از اين همه تريبون، ابزار رسانه‌ای و ديداری شنيداری که در دسترس فارسی زبانان است، کمتر رسانه‌ای است که بازتاب دهنده‌ اين فکر و اين تمايل باشد.

  يکی از ژانرهای مورد علاقه فرهنگ‌ورزان آذربايجانی عرصه افسانه‌ها و ميتولوژی اين مليت قديم است. ترکان آذربايجان دارای گنجينه غنی از فرهنگ شفاهی‌اند، اينک وقت آن رسيده ‌است که درمرحله گذار به ترکی آذربايجانی نويسی توجه به ژانرهای مدرن ادب و هنر نيز مد نظر اين انديشه ورزان قرار گيرد. در اين يادداشت من به سرزمين بابک خرمدينی گام می نهم، با ايلات و عشاير در می‌آميزم و از دامنه ‌سبلان ميگذرم تا شما را به ستيغهای ستبر سبزه‌زاران سبلان ببرم و مرکب خيال را در اوج زيباييهای "شابيل سويو" به حرکت درآورم و با زبان مردم اين مرز و بوم، به زبان ترکی آذربايجانی سخن برانم.

  گذار به ترکی نويسی جزيی از مرحله هويت يابی انسان ايرانی است که به مرور شکل ميگيرد، مرحله‌ای که در مقطع مشرو طيت و دوران فرقه دموکرات خود را نشان داد ، اما به زودی چرخه استبداد آنرا از حرکت باز گذاشت و به تعطيلی سپرد. بايد توجه داشت که به سخن تاريخ تمدن نويسانی چون ويل دورانت، تمدن بشری "محصول مشترک همه مليتهاست" و بر ماست تا در راه شکوفايی آثار مکتوب فرهنگ، تمدن و زبانهای به حاشيه رانده شده بکوشيم، که از اين طريق است زبان و گفتار زنده ميشود، حقوق ضايع شده اعاده ميگردد، و عدالت و کرامت انسان به او راه پيدا می‌کند تا خود او با فکر و زبان خود به سخن در آيد.

  
شابيل سويونون تاريخی کؤکو و ميتولوژيسی
 حميد داديزاده تبريزی

 بوراسی شابيل گؤلودور. ايستی سو دا دئييرلر. اوجا ساوالان، او يوکسک داغين اودلو اوره ييندن آيريلير. شابيل گؤلو، شابيل سويو. بورا دونيانين هر بير گؤرمه‌ليلريندن گؤرمه‌لی‌دير. بوردا بولاقلار وار، خومار خومار اوفوقلارا باخير، بوردا يام ياشيل دره لر وار کی گؤز ياشی کيمی ايرماقلار اوردان آخير. بوردان قيزيل بره‌يه يول گئدير، بوردا شيروان دره‌سی وار، جننت کيمی يورد. اونون آشاغيسيندا قوتور سويودور. بورا او تانينميش يئردير کی آذربايجانين گؤزل شاعيری بو ماحالی بئله دگرلنديرير:

 گؤی قورشاغی حماييل تک اؤنونده اوفوقلاردا ظفر مارشی چالديران
 تاريخلرده ايفيتخارلا٫ ووقارلا قيزيل باشی گوموش تخته قالديران

  بوردا گول چيچکلی سينه‌لر وار ، کی خان چوبانين سورولری اوردا اوتلايير و شاعير دئميشکن "قويروقلارين قاتلايير" بو يوردون بولاقلاری يالقيز قالميش. زامانين کدری، روزگارين توز تورپاغی و ضاليم حؤکمدارلارين ايقتيداری بوردا ياشايان ائللرين اوبالارين اينسانليغينى دانيب ، اونلاری قارا گونه ساليبلار. هئچ عاقلا سيغيشار کی بو يام ياشيل سينه‌لرده کؤچری ياشايان آذربايجان ائللری چوخ حيصصه سی کيتابسيز ساوادسيز قالسين، اينسان حاقلاريندان محروم اولسون ، داوادن درماندان، دوکتوردان اوزاق قاليب، بير مکتب يا بير اوستادا الی چاتماسين؟.

 نه دئييم، ساوالانين ايستی اودلو اوره يی بو ماجرالاردان اودلانير، يانير. بو نه اووضاعدير کی بير ميللتين چوخ قديم و حؤرمتلی زحمت چکن اينسانلاری اؤز يوردوندا اؤز اراضيسينده بيگانه لر کيمی اؤزلرينى حيسس ائتسين . بو اوبالارين، بو اينسانلارين ياشاييشينى آراشديرانلار بيزه گؤستريرلر کی نسيلدن نسيله، يوز ايللرله ايراندا حاکيم اولان دؤولتلر بو ائللری اوبالاری اونودموش، هئچ بير آدديم، هئچ بير پراکتيکال، بهره لی ايش بو اينسانلارين حاققيندا گؤرمه ييبلر. يالنيز آذربايجان اوبالارينا يايلاق قيشلاق ائده نلره بير قوندارما آد قويوب، اونلارين بئينلرينى يويوب، فيکيرلرينى قورودوب، شاهسئوه ن آدىيلا بو اوبالاری اؤز آماجلارينا وسيله قرار وئريبلر. آذربايجانين ضيياليلاری، قارا داغ ماحاليندا اولان آيدينلاريميز اؤز گؤزلرىيله بونلارين آغير، محروم، غئير-ى اينسانی ياشاييشينا تاريخی شاهيد اولوبلار. شاهين ساتقين رئژيمی بو کؤچری شاهسئون ائللرينين حاققيندا هئچ بير آدديم گؤتورمه‌دی . اونلار چاليشيب تاريخی تحريف ائتسين، سونرا بو محروم، ساوادسيز، دالی ساخلانميش آمما قورخماز و جسارتلی اينسانلاردان او زامان ساواکا و ديگر اورگانلارا نيرو ايستيخدام ائتسين. دئمک اولار کی مانارکيستلر بو واقئعييتلری اونودسا دا، بيزيم سينه‌سی داغلانان آنا باجيلاريميز بو جينايتلری اونودماياجاق. شاهين رئژيمی بو اوبالار، يوزلر کندلره هئچ بير زامان بير آذربايجان ضيياليسينى يول وئرمه دی. مينلر اينسان اؤز ديليندن، اؤز کؤکوندن، وارليغيدان آيريلدی، بير مئتامورفئز پروسئسينده اؤز هووييتيندن آيريليب، قان ايچن شاه رئژيمينه بونلارين بعضيسی خيدمتکار اولدو. دوغرودور آذربايجاندا قيزيلباشلار زامانيندان شاهسئون اوبالاری واريميش و قاجار دؤورونده ده بونلار ياشاميشلار، آمما هئچ بير زامان بونلارين آغير ياشانتيسينا بير يارديم فيکری حاکيملرين طرفيندن گؤزه ده يمير.

 بو سو اوردان گليب گئدن داغچيلارين، اوبالارين، ائللرين اوره‌کلرينى تازالانديرير. شابيل گؤلو، يوکسک ذيروه لردن ، هؤندور داغلاردان خاطيره‌لر سؤيله يير، آذربايجان ميللتينه تاريخدن خبرلر وئرير. بوردا بابکين، خوررمدينلی آتامين ايزی وار. شابيل گؤلو ساوالانا بير گؤزتچی، بير قوروقچو کيميدير. بوتون حياتين آغير يولونو گئده نلر شابيل سولاريندا بير دينجه ليب ، سونرا اؤز يوللارينى توتوب يولا دوشوبلر.

 آذربايجانين بو يئرلرينى، يوردلارينى يئنيدن تانيماميز گره کدير. ائللر ايچينده بير سؤز وار کی بابکين آتی، بابکی خلافت حاکيملری دهشتلی صورتده اؤلدورندن سونرا، شابيل سويونا گلير. بو آت دلی اولور، هئچ بير شئی يئمير. گلير شابيل سويونا. بو ايستی سودان بير ايچير. بو سو کی کيمياوی مادده‌لرله دولودور. سونرا اوز توتور ساوالان داغينا و يايلاقلارا، بير قيشقيرير، و اوجادان سسله نير. اوردا اولان اوبالارين ديللرينده بو سؤز وار کی بابکين آتی اؤزونو سردارسيز گؤروردو. هئچ بير کيمه کوره‌يينى ايمه ييب، مينيش وئرمير، گئدير بير گوشه ده يئره سره‌له‌نير، باخير، بير زاماندان سورا اوردا جانی چيخير و بابکه، شابيل سويونا، و آذربايجان ائلينه، يوردونا قوووشور. بو افسانه سمبوليک اولورسادا، شابيل سويونون اؤنملی اولدوغونو، بابکين آذربايجاندا مقامينی، و بؤيوک تورک ميلليتين وارليغينی گؤسترير.

 ائله بونا گؤره من داغلار حاققيندا دانيشاندا، بيزيم ادبی بديعی اثرلريميزده داغلارين مقاميندان سؤزلر وئرميشم. شوبهه سيز، ساوالان داغينا ساوالان بابا دئمک، يا اوبالارين ديللرينده ساوالانی بير ديری پئرسونا کيمی نظرده ‌آلماق، بو تاريخی کؤکدن، بو قاليجی ريشه‌دن خبر وئرير:
 آی اوجا ساوالان ووقارلی داغسان
 چتين گونده بيزه مؤحکم داياقسان

 مفتون امينی اؤز ستوالان شعرينده بو يوردو، بو ماحالی بديعی شکليده تصوير ائدير. بوردا ياشايان ائللرين سينه‌سينده "شابيل سويو" حاققيندا چوخلو روايتلر وار.

Posted by: mehran bahari / 1:16 AM

Friday, October 31, 2003

بير آذربايجانلی ‌نين حيات فلسفه‌سی

بارها فکر من اين است و همه شب سخنم
که چرا غافل از احوال دل خويشتنم
از کجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود
به کجا ميروم آخر ننمائی وطنم

حميد داديزاده تبريزی
یکشنبه ۴ آبان ۱۳۸۲ – ۲۶ اکتبر ٢٠٠٣

 در قيل و قال سنگينی که امروز روند زندگی و حيات انسانها را فرا گرفته، غايت زندگی و مفهوم زيستمندی به نوعی کدر شده‌است. تب وتاب "ديريليق" يا ّحيات روزانهّ طوری ما انسانها را در هم پيچيده، که عاليترين بهره آدميان از نعمت هستی ، يعنی "تفکر و تامل" رنگ باخته است. بيشتر رويدادها در سطح می ‌گذرد، و زورآزمائيهای نوعا تکراری انرژی انسانها را ميبلعد. و نوعی سترونی ذهنی و روحی پديد می ‌اورد. روشن است وقتی ذهن انسان به مسائل بيرونی مشغول شود، و مشکلات زندگی يوميه و های و هوی گيج کننده تمدن ماشينی او را اسير خود نمايد، ديگر بازگشت به خويشتن خويش و "تفکر" در مفهوم حيات رنگ ميبازد. باری ، هويت انسان، و معنای حيات در درک کيستی هر انسان و تفکر در اجزائ اين "کيستی " است، و اين درک جز با غور و تفحص دست نايافتنی است. در واقع اينهمه قيل و قال هم، همه ناشی از غفلت انسان از همين "کيسنی " انسانی خود است. گو اينکه اين انسان از فلسفه زيستی خود غافل مانده‌است. روزمرگی  و گرفتاريهای روزانه طوری ما را در خود پيچيده، که گاهی روند زندگی به حوادث و وقايع اتفاقيه موکول ميشود و خصيصه انسانی انسان، يعنی "تفکر در باب هستی و آنتولوژی انسانی کور ميشود. گو اينکه عمدی در کار است تا "خلايق" را در ورطه‌ای گير دهند و آنان را چنان در لابيرنت يا مارپيچ زندگی روزانه اسير نمايند، تا قوه تفکر از آنان سلب گردد. اما هر انسانی ناچار و ناگزير نياز دارد تا به اين هويت انسانی خويش بازگردد، به کيستی خود انديشه کند، تا بتواند تعادلی در زندگی پر مشغله امروزی بيابد و با خويشتن خويش، به نوعی ، به هارمونی برسد. طبيعی است انسان وامانده در قيل وقال روزمرگی به انواع پيامدهای اين ناهنجاری زيستی دچار آيد و امروز گرفتاريهای رنگارنگ انسان مدرن همه عيان است نه حاجت به بيان. هر جا که اين انسان به خود نقبی زده، و ره به کيستی خود سپرده، موج بزرگ آگاهی ،و خود آگاهی ظاهر شده است. آنجاست که انسان دنبال حق و حقوق خود رفته، و احترام به "کيستی انسان را از محترم شمردن حقوق خويش آغاز کرده است.از اين نقطه است که انسان مدرن آگاه از فرديت خويش ظاهر ميشود، و چشمه تفکر جاری ميگردد تا تشنگی ساليان سپری شده پاسخ داده شود، و از همين عزيمتگاه است که انسان به تعادل ميگرايد ، آنگاه روی به طبيعت می ‌آورد، به زيبائی های جهان سبز نيز می انديشد، جهانی که زيباست، طبيعتی که الهام بخش است و هر گوشه آن خود ملجائی است امن برای انسان فکور، و در روند تفکر به مرحله "جهد"ميرسد و به تعادل و هارمونی گمشده کم کم نزديک ميگردد. اين جاست که انسان حيات را از نو تبيين ميکند، زمان را درک ميکند، به مکان می انديشد ،و آن گاه از حالت برده بودن در می آيد و خود خود را ترسيم ميکند، شکل ميدهد، راه می سپرد، تشخيص ميدهد، با خود به صلح ميرسد، و مرحله بعدی تفکر آغاز ميگردد. در اين روند پايان ناپذير است که اين انسان ميخواهد خود را از خود بيگانگی برهاند . حال کيستی يک شهروند از تبار آذربايجان در اين رهگذر پر مخافت چگونه بيان ميشود. گلستان حقيقت چگونه شکوفا ميگردد و راه رهرو از کجا روشنائی ميگيرد و اين راه چه سان طی ميگردد؟

بير آذربايجانلی ‌نين حيات فلسفه‌سی

  حياتين يولو هر بير زامان دره تپه‌لی اولوب ، انيش يوققوشلی . بو حياتدان آماجيميز نه‌دير، بو يولون باشلانيشی سونو هاردادير؟ ميليونلار اينسان گلير بو حيات يولون گئدير. بيز دره تپه لری انيش يوققوشلاری آشيب داشيروخ و دونيا قافله سی اوز يولون دوام ائدير. من بو يولون هاراسيندايام؟ شبهه سيز بو يول،بو سفر باطيل دئير. و حقين يولون گئدنلر اوره گ دولوسو اميد وايناملا اوز يوللارينا دوام ائديللر.

 ايندی بير گوز آچيب بو يولا باخماق ايستيره‌م. بير افقلره تازادان گوز دولانديريرام، هاردان گليب هارا اوغرورام، کيمم، بو دونيانی هانسی پنجره دن گوروره‌م، گلين سيز ده بو يولدا مندن يولداش اولون.

 من کيمم؟ ايسته‌کيم نه‌دير؟ بو حياتدان مقصديم نه‌دير؟ شاعير دئميشکن بو يالان دونيادان آماجيم نه‌دير. هر زامان بو سورويه دوشونوره‌م کی اينسان حيات باغچاسيندا نه آختارير، نه اکير نه بيچير. بو فيزيک دونياسيندا حققين حقيقتين گوللرينی نه جور سوارير؟ بو اينساندير کی حق و حقيقت، اونلا گول آچير اونلا سونور. بو اينساندير هم درينليقلارا جومور، حياتين باغچاسين حقيقتله، فضيلتله بزه‌ير، همان اينسان بير زاماندا بير يرتيجی حيوان کيمی اولور. بو سورقو سورويه هر بير اينسان زامان زامان راستلاشير. من بو جور دوشونوره‌م کی اينسانی اينسان ائدن اونون دوشونجه‌لری و ايناملاری ‌دير. اينسانين کيمليکی اونون دوشونجه‌لرينده‌ن، اونون کوکونده‌ن آسيلی ‌دير. اينسان اوز کوکو اوسته دايانير، دورور، و او کوکوايله دونيای ‌نان ايلگيله‌نير. دونيانين هر بير ئولکه‌سينده اولسان، هر بير يئرده وطنداش اولورساندا، آنجاق او کوکوند‌ه‌ن آسيليسان. کوکسيز بير اينسان ريشه سيز بير آغاجا بنزه‌ر. اينسانين کوکو ان اول اونون دوغما تورپاقی و اونون آنا ديليدير. بو کوک وريشه اينسانی هارمونيک ياشايشا چاغيرير. بو هارمونيک يا خود وحدت دونياسيندا، يالنيز صولحون سسی سسله‌نير ، اينسانه حورمت ايسته‌لينير. بو تعريفد‌ه‌ن سونرا من اوز کوکومد‌ه‌ن سوز اچماق ايستيور‌ه‌م.

 من کيمم؟ من بير اينسانام، ميليونلار اينسان کيمی ، منيمده بو يئر کوره‌سينده آتا بابام وار، دوغما ائليم گئچميشيم وار، بير گوبه لک کيمی يئردن چيخماميشام منيمده اصل نسبيم واردير. من بير اينسانام، دانيشماغا ديليم، يازماغا اليم و دوشونماغا بئينيم وار. آنادان اولان يئريم تبريز شهريدير، او قديم اسکی شهير که تاريخده، عاليملره گوره بير زامان يئر اوزونون بهشتی آدلانيردی ، دوغرودور، تبريز،اهراب محله‌سی ، مول لا علی اکبر کوچه‌سی ،آنامدا تبريزلی اولوب، ذيقلار محله‌سيندن. آتا بابالاريمدا تبريزليدير. چشمه باشيندان، تبريزين محله چشمه لرينين بويوک بير تاريخی وار. چشمه باشی ، بير زامان منيم شهريمده چشمه باشلاريندا قيزلار اوغلانلار گوروش ائده ردی . چشمه باشی گوروشله ر يئری حساب اولاردی . شهرين حياتی بو چشمه لره باغليی ‌دی . هله چشمه باشی ، او محله چشمه نين درين پيلله لری ، سرين دالانلاری و قورخولو آتمسفری ياديمدادير.

 من بير اينسانام، منيم ديليم شيرين غنی تورک ديللرينين عائله سيند‌ندير. آنا قارنيندان ، او زئرزميده، حوزه‌ک باشيندا گوز دونيايه آچاندان ، ديليم تورک ديلی اولوبدور، بو ديل بير باشی بلالی بير ديلدير. ايران تورپاقلاريندا منيم ديليم مظلوم قالميش ياساق اولموش و بو ديله ميليونلار اينسان دانيشر امما يازيب پوزماغا، آراشديرماغا‌فورصت اولمايبدير. اخير ايللرده ديل عاليملری چاليشير بو ديلين استروکتورلارين آراشديريب و او ديله اثر يارادسينلار. بو بير گوزل فورصتدير. بو ديل آذربايجان تورکجه‌سی ، بويوک شاعرلر، تاريخچيلر، شعير و ادبيات خاديملری يارادميش، که کلوبال اولاراق دونيا تاريخينده، اوز ايزلرين بوراخيب‌لار.

 من کيمم؟ بو دونيادان مقصديم نه‌دير؟ مينلر کيلومتر مسافت‌ده اوز آنا يوردمدان اوزاق اولورسام، منيم دوغما يئريم تبريز،آذربايجاندير. من آذربايجان تورپاقلاريندا ديل آچيب و اونون گوز‌ه‌ل يام ياشيل داغلاريندا، روح آچان مئشه‌لرينده بوی آتميشام، منيم بابالاريمدا اوز بابالاريندان بيزه ناغيلار سويلرديلر. تبريزين حاماملاری ، باغلاری ، يئمکلری ،ميوه باغلاری ،چاليشان اينسانلاری ،آچيق سوفره لری داها ديللرده قاليبدير.

  اينسانين کيمليکی ، وارليغی ، و هوييتی ، اونون کاراکتری البته کی اونون آنا ديلی ،اونون ايستک لريند‌ه ن و دوشونجه‌لريند‌‌ه ن باغليدی . ب.ام.ت. يا بيرلشميش ميللتلرين گلوبال ياسالاری و چارترلاری منيم آذربايجان تورک ديليمی رسميتله تانييب، بونا گوره بوتون دونيادا ايندی آذربايجانليلار چاليشير اوز تاريخی کاراکترين، اوز لوکال وارليغين و مدنيييتين يئنی ده‌ن معنا ائديب و دونيايه تانيدديرسينلار.

 من بير آذربايجانلی اينسانام،آنتروپولوژی علمی پرنسيپ لرينه گوره، بو ميللت بير قديم و چوخ ماجرالی بير خالق اولوب . تمدن‌لر، ساواشلار، طبيعی تراژه ديلر و دسپوتيک رژيملرله قارشی قارشی اولوب. بو ئولکه ده‌ن او ئولکه‌يه، بو يوردان او يوردا، ييلاقدان قيشلاقا گئديب، داغلارين قوينوندا قالالار تيکيب و سسی سوداسی اينسان لار تمدونونده ياشيوب, وارليق چراغی يانيب، و بو گون، بو مقامه بو استقامته چاتيبدی .

 من بير آذربايجانلی اينسانام، اوز ديليمه يازيب پوزماخ ياساق اولاندان، ياد ديللرين اويره نيب، حياتيمی دوام ائتميشم. منيم اوشاق اولارکن آغاش گزديرمه‌گيم، بايرام چاغی يومورتا دويوشدرومک لريم، تبريزين قهوه خانا لاريندا تيرنا وئرماخلاريم، کندلريميزده رنگلی گوللی پالتار گئيب شال ساللاما لاريم ايندی ده اوره‌گيمده دير. ناققيشلی ، توپ عره‌بی ، ماريا سالما،مادنقا، پيل دسته، چيله چيله، جيزيق اويناما، يومورتا دويوشدورمه ، دونبالان پيسداگيزلين پانج اويناما، هاميسی منيم اوشاخليقيمدان يادگاردير. تبريزين محله اوشاخلاری بو سوزلری هر بير زامان اوجا سسله اوخويورديلر:

 اوشودوم ها اوشودوم،
 داغدان آلما داشيديم
  آلماجيغيمی آلديلار،
 منه ظولوم سالديلار،
 من ضولومدن بئزار‌ه‌م،
 درين قويو قازارم.

 والله ايندی ياريم قرينه (اللی ايل) او تاريخدن سونرا، گئنه دئيره‌م ،من ظولومدن بئزاره‌م.

سهنديم ساوالانيم تاريخلردن يادگاردير. منيم آديم حميد، سوياديم داديزاده دير. منيم بويوک آناما، دادی رحمتليک ديه رديلر. بو سوياد و سجيلی اوندان يادگاردير.او بويوک آنا چوخ زحمتله چاليشاردی ، کيلومترلر يول کئديب چاليشاردی چاليشماخ و اوز اياغی اوسته دورماق بو آذربايجان عائله سينده بير قايدا اولدی . من تاسفله اوز دوغما آنامی اوشاق ايکن الدن وئرديم . سونرا چاليشماق منه حيات و کاراکتر اولدی ، ان چوجوق زامانلاريندان داغچی ليغی سئچيب و عزيز سانديم. منه آتا بابالاريم کيمی داغلار بويوک بير داياغ اولدو.آجی چای ، تبريزين چوخ قديم ايلله ريندن نشانه سی ، بيزيم اوزماق، گزمه‌ک و دولانماق يئری اولدو.آجی چای ، دورت داشلار،کهليک بولاغی ، امام آغاجی ، دندداغی ، پلنگ دره سی ، پکه چين، امام آغاجی . اينالی داغی ، ايلان اوچان دره سی ، ميشو داغی ، گوی زنگی ، دند، ، سوگوددو، سولطان سنجر،سامبران،سهندا وا ماحالی ، اوجا ساوالان داغی منيم چوخ ياخين دوستلاريم اولوب،اوره گيمه مرحم،گوزلريمه ايشيق، و ديزلرمه قوت اولوب .

 هر بير زامان ، بو داغلار اوز سينه لرين منه آچدی خوش گلدين دئدی . اوستاد شهريار، آذربايجانين کورکملی شاعری ، حيدر بابادا دئميشکن:

 من سنين تک داغا سالديم نفسين . سنده قايتار چوللره سال بو سسی .

۰ بو داغلار منيم سسيمه سس وئريبب . من بو داغلاردا بوی آتديم بويودوم، دوستلاريملا بو داغلاردا گوروشدوم ، هر زامان بو داغلار منه محبت، دوزوم، عشق و مقاومت روحون وئردی . منيم کيمليکيمين بير حيصه سی بو داغلاردا فورمالاشيبدی . آذربايجان خالقينه، بوتون تاريخ بويو داغلار الهام چشمه سی ، حيات قايناقی ، ياشايش منيعی اولدو. بو داغلاردا هارمونيک حسسلر، وحدت روحی و بير متافيزيک قووه احساس اولور. من بو ائلين بير عضويه‌م آذربايجان ائلينين، اونون اوجا داغلاری ، دئديگيم کيمی ، قارلی ذيروه لری ، تکه دوندوران بولاغلاری ، گوز ياشی کيمی چايلاری هر بير زامان منه دوزگون يولداش و سير داش اولوبدی . بو ائل بو گون دونيا ساحه سينده داغيلميش و هر بير صحيفه ده منيم باجيلاريم و قارداشلاريمين سسی گلير. بو دونيا بير کيچيک گلوبال کند اولاراق آذربايجان ائلی بو کندده بير عضو اولماليدير. منيم ديليم، سوزوم، تاريخيم کيمليکيم باشقا ميللتلره ترجمان اولماليدير. بو حياتدان مقصديم نه دير؟ ايرانين هر بير طرفينده منيم باجی قارداشلاريم ياشير، اور‌ه کلری محيتله دولو.
  منيم کيمليکيمين بير حيصه سی بيزيم غنی زنگين موسيقيميزده گورسه نير. ايللر بويو آذربايجاندا بيزيم ديل کولتور و يازيلی ادبياتيميز ياساق و ممنوع اولاراق، بو بويوک ميللتين سسين، سوزون، آمال و آرزيلارين سازلارين تئللرينده آوازه، خوانلارين سسلرينده ترنم اولوب ودونيايه بيلديريليب. طالعيمه باخ، اوز ديليم اولا اولا، باشقا ديللری اورگنديم، دوردوم، دايانديم، بو بويوک ميللتين صبری حوصله سی تاريخ بويو منه درسلر وئردی . چاليش، اويره‌ن، دونيا ايله، دونيانين بو گونکی ياشايشيله برابر و ايره لی گئت، بونا گوره ده بو گون بو بويوک ميللت صبير، دوزوم نتيجه سينده ايللر بويو مقاومتلردن سونرا اوز طالعينه،اوز ديلينه صاحيب چيخماق ايستيور، بو يولدا اينسانلاراصولح و با شقا ميللتلرله همکارليق ائتماخ ايستيور.

  منيم آنا بابالاريم هئچ بير زامان پاسيو اولمادی ، ظلمه باش ايمه دی ، بو بويوک ميللت بو گون ميللی رنسانسين بابک قالاسيندا دونيايه اعلام ائدير، بو ميللت اوزو اوزونه قايدير. اوزو اوز چراغين يانديرماق ايستيور، اوزو اوزونو اوز ديليله اوز سوزويله تعريف ائتماق ايستيور . بو يولو ائل گوجيله سيل گوجيله آرام، آيق، دوشونجه لی به ينله گئدير. اوغورلار اولسون سيزه آی بويوک ميللت، آی شيخ محممدخيابانيلار، ستارخانلار، صفر خانلار بالالاری .

  من کيمم، من بير بويوک کوتله نين کيچيک بير بالاسيام. فلسطين خالقينين شاعری نزار قپانی دئيرکن ﴿ريشه لريم درينليق لار دادير﴾. بيرتبريزلی اولارکن اوزومو دونيا عائله سينده بير عضو گورورم ايله اونا گوره ده بو گون ائليمدن اوزاق ياشيارکن، قيزيل دريلرله علاقه ساخليرام. بو اسکی يازيق و تاپدالانميش ائل.

  طالعيمه باخ، ايللر يويو معلليم اولدوم، ميانداب، اردبيل، واسميش و تبريز شهرينده مکتبلرده درس دئديم. امما اوز ديليم اولا اولا باشقا ديلده زورلا پداگوژيا گيرديم .ايندی بو شهرده ترجمه چی اولارکن، اوز کوکومون اوستونده قالميشام. بو کوک بو ريشه منه حرارت، انرژی ، حيات وئرير. منيم آتا بابا کوکلريمده عشق، محبت، ائلی سئوماخ، ميراث کيمی اولوب .ياشماق يارادماقدی ديرکن، يارادماغا چاليشيرام، اوز کوکو اوستومده ياشاماغا چاليشيرام، بودور بير آذربايجانلی نين حيات فلسفه سی ، باخيشی ، دوروشی .

  من، عاشيقلار دئميشکن ده ده ن بيک ليگه چاتماميشم، اونا گوره ده ائليمين قدرين بيليره‌م . تاريخ بويی چتينليکله‌ر، ووروشماخلار، هجمه لر، و آجليقلار گوروب و يا تجربه ائديب ، اونا گوره باريشين، صولحون، طبيعتين يام ياشيل مئشه لرين و چيچکله بورونموش سينه لرين احتراملا ايناملا قارشيليوره م. منه داغ گئچيسی ‌ده دئيرلر، ايللر بويو آذربايجان بالالارينا درس دئديم و اونلارين شرف و وقاريندان چوخ اويره نميشم.. ايله بونا گوره ده داغچيليق منه بير حيات ، بير عومور بويو ايش اولدی . من افتخارلا اوزومی بير آذربايجان بالاسی آدلانديريب و دونيا عائله سينده ببر عضوه م.

  سوروشورسونوز من هاراليم،نيه بوگون غوربت ائلدی ‌يم؟ يوزلرجه تکرار دئمه ليم، من اودلار يوردونون بالاسيام . بو حياتين يولوندا بير موسافيره م، دئميه سوزوم، دانيشماغا ديليم وار. من اوزوم اوزومه باغليام، ديليمه باغليام، سوزومه سودامه باغليام. بو نا کوره ده تيکانلی سيملری رسرحدلرده سينيرلاردا الی تفنگلی سينير قوروقچولاری رسميته تانيميرام، من ده بيراينسانام ديگر اينسانلارلا برابر حقوق. نئجه کی يوزلر آذربايجان شاعيری ، يازيجيسی ، عاليمی تکرار سويله يبله :

 "آی اينسانلار صولحه گلين يوخسا دونيا محو اولار"
 "هر يئرده کی صولح اولسا او يئرده ن ضرر اولماز"
 "آزاده ليگی صولحی بيزيم يئرده سئوی للر"

 بونا گوره ده دونيانين بويوک فيلانتروپيستلرينه اوره کدن محبت و احتراميم وار، بويله کاراکترلر دونيا وارکن اينسانلارين ديللرينده ازبر اولاجاقدی ، صابر هوپ هوپ نامه سينله، شبسترلی معجز شعرلريله، آذربايجانين بويوک عاليمی جليلا محمد قليزاده ، و نلسن ماندلا و باشقا اينسان سوه ر و اومانيست اينسانلار. آذربايجان ميللتی ده بو کيمليگی بو گون آختاريب تاپيب و اونی دوشونوب واونا گوره ده يوز مينلرله هر ايل بابک قالاسينه يول چکيرله ر. بو کيمليکدن بير نشانه دير،کددير. اينسان اوزوزنه قايدماق، اوز کوکونه، اوز وارليغينا دوشونماغی ، عاليملر آراسيندا رنسانس آد قويولوبدی . منيم کيمليگيم ده بو کانتئکست ده معنا تاپير، اوزون گوستئرير، تئز يا گئج هر اينسان بو ريشه يه قايدماليدير، بوردا آرامش، درينليک، دوشونجه، سومه ک سويلمه ک و اينسانليق لبه لنير، آخير. بوردا هارمونی وار. دوغروداندا بو حيات بير سيرانگاهدير.هر اينسان بير ميسيوم صاحبی . بوردا آذربايجانلی اينسان اوز کوکو اوسته دوروب، اوز تاريخی موقعيتيندن، تاريخی ذيروه سيندن دونيايه باخير، سير ائدير و اونی دوشونور و معنا ائدير. بوردا هر اينسان اونا دوستدور، قارداشدير و هئچ بير اينسان ياد دگيل، بويله دير بير آذربايجانلينين حيات فلسفه سی .

  دوغروداندا من کيمم، هاردا دورموشام، دوراقيم نه دير، دوروموم نئجه دير، و بو حياتی نئجه دوشونوره م گوروره م.دوغروداندا بو نه يوک دير منيم بئليمده منيم چيکنيمده و بو يوکو هارا قالديرماليام؟ من بو يوکو هر بير زامان هر بير ساعات هر بير دقيقه بوينومدا حس ائديره م، گاهدان منی يورور،گاهدان نفسدن سالير، گاهدان باشيمی آغريدير، گاهدان منی اوزون اوزون سودايه دالير، درين درين يوخولارا آپارير، دوشونجه لره يول وئرير. چيکنيمده بو يوکوم منه يول گوسترير، حياتين چالا چوققورلاريندا منه يارديمجی اولور، انرجی و آييقليق وئرير،اينسانلاری اينسان کيمی گورمکی منه اورگدير، منی يولا چاغيرير،منی حرکته گيترير، گاهدان منی اوجا ذيروهلر،قايالارا سيلديريم داشلارا قالديرير،گاهداندا منی سيخ اورمانلاردا سيره آپارير. بو يوک، بو دويغو، بو کوکو آنماخ منی عشقه ساری چاغيرير.اونا گوره ده بو يوک منه چوخ حرمتليدير. بو يوک منی چايلاردان گئچيردير، منه بوتون اينسانلاری دوست کيمی چاغيرير، منه سوزون مقامين آيدينجا گوسترير، نه گوزه ل يوک، نه ماراقلی فلسفه دير.

  بو يوک منه آذربايجانين تاريخيندن دئير، آنا بابالاريمين يوللارين ايشيقلادير، بيردن منی بابکين بذ قالاسينا قالديرير، بيرزامان چنلی بئلده کوراوغلينين دليلريله منی دلی ائدير، بير زامان دا نبی دن منه داستانلار سويله يير، نگار، هجری قازاماتلاری دلمکه چاغيرير. نئجه دئيم بو يوک منه ائل اوبادان سس وئرير، خبر گتيرير، منی بو گونکو دونيانين ملزمه لريله اويغون ائدير.

  بو يوک، يوخاريدا دئديگيم کيمليک، بو سورغو سورو، مولانا رومی دئيرکن، اينسانی گيزلی زنجيرلری قيرماغا آپارير، فضولی کيمی بدنی پنبه داغ ائدير و جنون زنجبرينين طوقين بوينوما سالير. دونيايه پلان وئرمه دن اونجه اوزومو پلانناشديرماليم.
  بو يوک، بو سودا، بو سورو، منی يئنی افقلره آپارير، يئنی يوکسکليکله قالديرير، چشيتلی استقامتلری آيدينلاشديرير، منی اوز اوزليگيما قايتارير، منی اوز کيليميمجه قيچيمی اوزادماقا چاغيرير. منه بير بويوک تصوير کله جکدن و چوخ اينجه شفاف دورو تصوير گئچميشيمدن گوسترير، منه هايليور کی : آی کيشی ،ياواش.اوزوی دوشون. ايله بير کی دونه نيدی تبريززده، اهراب محله سنده، ملا علی اکبر کوچه سنيده اقا بويوک آقانين اوغلينن عاشيق اوينيوردون،سينکا سوروردون، چيله چيله بورنوا چيله،گرده کان، بالا گول، گيزلن پانج، مادنگا، توپ عربی ،ناققيشلی ، مارا توتدو اوينيوردون. يا اياق يالين گونون ايستيسينده لاله کندينده کئديرديم ،نه دئيم. منه تبريزيمی بوی آتديغيم کوچه لری کوسترير، منيم ديليمين يالقيز صاحبسيز قالماسين گوسترير. بو يوک منی بو سورقو سورويه چکير کی من اينسانلارا اوز ديللرينده قولاغ آسيم، و فارسجا دئسم :"عزيز انسانلار با من با زبان خودم سخن بگوييد." هاردان گليب هارا چاتميشام، هانکی ايستاسيونلاری گئچميشم، بو دونيا سفرينده هانسی مرحله لرده‌ن رد اولموشام، بونلارين هاميسی گوزومون اونونده ايشيقلانير، منيم روحوما صفا و اوره گيمه انرژی وئرير، بو يوک من بير آذرباججانلی اولاراق مندن وار،او زاماندان کی اوز ديليمی اوز دوغما يئريمده يالقيز صاحيبسيز گوردوم، او زاماندان کی منيله اوز ديليمله دانشماديلار، او زاماندان کی بير معلليم اولاراق آذربايجان تورک بالالارينا قورخا_ قورخا، چکينه _چکينه آذربايجان ديلينده درس دئديم، بو يوک ايله جه منيم بوينومدادير. آغير داغ کولاسی کيمی هر بير زامان بو يوکی داشيماخديم . بو يوکو داها چکنلر اولوب. بو يوکو چکمک ده منه چوخلاری يارديم ائديب، بو يوکو تک باشا چکمک اولارمی ؟ بو يوکون آلتيندا چوخلاری قالدی ، جانيندا وئردی ، اياخدان دوشدو. بو يوک چوخلارين سورگونلره آتدی ، بو يوک چوخ دوستلاريمی اياقدان سالدی . وا للاه مشسنی دئيره‌م . گوزومون اونونده دير: مشسن (مش حسن) سويله ير: "آی حميد من بو فيزيک درسين اوز تورکی ديليمده راحات اورگه ديره م". اونون سوزلريندن بيری بودور، " دولان داغ داشلاری مشسن، قوی سنی ديوانه بيلسنلر". بو يوکده‌ن نه قدر دئسم آز دئميشم، بو يوک بو گون منی کانادا دا ونکوور شهرينده ديری ساخلايير. بو يوکو چکمک منی حيرتلره سالير، هر نه زامان گئچير يوکون آغيرليقين حس ائديره‌م . دوغروداندا محممد فضولی ، عمادالدين نسيمی نه چکميشلر، اينسان اوز مقامين دوشونورسه، ياشايشدان ، ديريليکدان آماجی آنديقجا، و حياتين معناسين و مقصدين آنلاديقجا، داها دوغروسو زامان زامان درين فيکيرلرده جومور و اينسانی اسنسان ائده‌ن، يعنی سوزون، ديلين، کلمه نين قدر قيمتين آنلايير.

  بو يوکون آغيرليگيله هله يورولماميشام، يورولسامدا هله بو يولدا نفس وار يول گئدمکه و يئر وار دوشونمه که. هله ده سينه ده عشق و اوره کده حيات لبه له نير. هله بو يولون مسافيرلری تازا نفسله يولا دوشوبله،بو يولون سونو يوخ،بو يول اينسانلارين ابدييت يولودور،وارليق يولودور،بو يولدا ئولوم يوخ،هر نه وار وارليقدی ، عشقدی ، صفادی ،محبتدير، ايسترسن بو يولی داها درين آنلاياسان، گور عمادالدين نسيمی نئجه کگئده‌رميش.

  اولور کی سنه بو يولدا ديوانه آد وئرسينله، اولسون، بودا حياتين بير پارچاسيدير، بير مرحله سيدير. بير آذربايجانلی نين حيات فلسفه سيدير. هر نه قده ر دونيانی دولانسان، يئنه اوز اصليوه، اوز دوغما يوردوا قايتماليسان.او سنون بوينوندا بير يوک دور، او يوکو يئيرنه يئتيرماق لازيم،من هر بير زامان کی بو سير و سودايه دوشونوره م، داها آرتيق اينسان حقلرينه و بشريته عشق، محبت بسله مکی آنليوره‌م. بير آذربايجانلی اولاراق دونيانين دئيشمه سين، زامانين عوض اولماسين، و دورون دگيشمه سين گوروب، داها چوخ اوزومو باشقا اينسانلارلا ياخين گورورم. ايران آذربايجانيندا، تيريز شهرينده اولدوم، ديليمی کسديلر، فارس ديلی فورمال ديل اولدی .، امما من بو ديلی اويرنديم، بو ديله دانيشانلارا نيفرت بسله مه ديم ، بونا واقف اولدوم کی اينسانلار آراسيندا، ديللر آراسيندا دوشونجه‌لر وار، همکلارليقلار وار،، بونو ديلچيليقدا آنلاديم و اوز اويره‌ن چيلريمه ده دئديم کی بير زامان اولا بيله‌رکی ديلدن بير چماق کيمی استفاده اولسون، نئجه کی بو گون انگليسی ديلی ، يوزلر تحقيقاتا گوره، باشقا ديللری تهلوکه ده ساخلاير، امما من آذربايجانلی اولاراق، ديليم پارچا پارچا کسيلدی ، مدنييتيم دوغراندی ، امما من يوکو بوراخماديم، دوردوم، آغزيم دولو قانلا، گوزوم دولو توسسيله، باخديم، دزدوم، دئديم بو بويله قالماز، و سوزوم دوز اولدو، اويله قالمادی ، آذربايجان خالقی ايراندا رنسانس ياپدی ، تک تک آندی ، دوشوندو، يولا دوشدو، بو دفعه بابک آتا اولدو، ستارخان هرايه گلدی ، دوکتور زهتابی نين نين ديل ساحه ده سوزلری اينسانلارا تکرار اوخوندو، يازديغی اثرلر يايلدی . سونرا صفرخان ديللرين ازبری اولدو، اوستاد شهريارين حيدر باباسی سينه‌لرده حک اولدو. بهرنگی ديريلدی ، دکتر براهنی کيمی گورکملی ضياليلار آذربايجانلی اوغلو دونيا ساحه سينده تانيندی و بو يوک گئنه ده باشقالاريله ايره لی يورودو. بو گون اينسانلارين و باشقا ازيلميش ميللتلرين اويانيش زامانيدير. من اونا رنسانس دئيره م، رنسانس يا تکرار يوخودان دوروب، يئنيدن اوز اوزونه دونماخ . دونيا عرصه سينده بو گون آپريلين ۲۰ سی ،۲۰۰۳ نجی ايل . دونيا ساحه سينده بو رنسانسی گورمک اولار، کوردلر، عربلر، پشتونلار، افغانلار، اوزبکلر، قره چيلر، توتسيلر هوتيلر ، و بوتون دونيانين اونودولموش قوملاری ، ميللتلری ، صلحه دوغرو يول گئديرلر. اوز سسلرين سوزلريله، موسيقی الحانلاريله، دونيايه بيلديريب و آزادليق پروچئسی گئچيرديللر. منده بير آذربايجانلی اينسان کيمی بو قافيليه قاتيلميشام، بو گون بو سس بو سودا داها يوکسه لير، بيزده بو چشمه يه قوشولمالی و مارکيميزی ، نيشانه ميزی بير ميللييت کيمی ،آذربايجانلی اينسان کيمی بوراخماليوخ. ايراندا بو حاقلاريده باشقا ميللتلره ده تانيدديرماليوخ .

Posted by: mehran bahari / 7:52 PM

Sunday, October 12, 2003

"ات وئرمه ميش ،کوفته الده ائديلمز"
(به زبان ترکی آذربايجانی)

تا نباشی آشنا زين پرده رمزی نشنوی
گوش نامحرم نباشد جای پيغام سروش

حميد داديزاده
دوشنبه ٢١ مهر ١٣٨١ – ١٣ اکتبر ٢٠٠٣
 

تا نباشی آشنا زين پرده رمزی نشنوی گوش نامحرم نباشد جای پيغام سروش

  اين پرسش مطرح است چرا "ترکان پارسی‌گوی" ترکی نويسی را اشاعه می‌دهند و بر آن سرند تا زبان حدود نيمی از مردم ايران را رسميت بخشند و آثار خويش را به زبان ترکی آذربايجانی بيافرينند؟ خوب، در روال تفکر منطقی درست عکس اين پرسش مطرح است که چرا ترم "ترکان پارسی گوی " پديد آمد و چرا زبان شعر و ادب عمادالدين نسيمی‌ها، محمد فضولی‌ها، معجز شبستری‌ها و... در بوته فراموشی ماند و به سوی خاموشی گرويد؟ چرا بايد تمدن بشری از آثار خلاقه اهل قلم دهها ميليون شهروند جهان به زبان اصيل خود محروم باشد، و زبان و فرهنگ و موجويت و اقتدار ملتی بزرگ در پرده ابهام بماند؟ زبان، اين ابزار تفکر ساز، اين خصيصه اوليه و طبيعی معرفی کننده هر ملتی در گذر تاريخ، برای ميليونها آذربايجانی ترکی آذربايجانی است و ذره‌ای جای درنگ نيست که نه تنها مطبوعاتيان و قلمزنان و شعرای آذربايجان اين ابزار تاريخی هويت خويش را با پديد آوردن آثار خلاقه خويش به آن زبان رونق بخشند، بلکه ما شاهد "پارسيان تورکی گوی" هم باشيم که به احترام اين ملت بزرگ، اين بار به زبان ترکی آذربايجانی آموخته و قلم برانند. جای خوشحالی است که موج آگاهاننده "رنسانس فرهنگی" که در جهان عموما و در ايران خصوصا در تلاطم است، سبب شده که فرزانگان ملت آذربايجان کروسيد crusade ترکی نويسی را آغاز کنند و به موج بپيوندند. البته در جهان به هم تنيده کنونی، اين تمايل، اين باز گشت، اين گرايش به اصالت خويش چندان عجيب و غريب نيست. در کشورهای چند فرهنگی، نوعی الزام قانونی هم وجود دارد مبنی بر اينکه کسانی که در مصدر کارند، و برآنند تصميمات آنان در يک جامعه چند فرهنگی شنيده شود، ناگزيرند زبان ديگران را رسميت بخشند. نمونه اش کانادا، استراليا، سويس، هند، افريقای جنوبی و... است. در کانادا، برای مثال، ازحدود ۳۱ ميليون جمعيت حدود ۶ ميليون فرانسوی است، اما آموزش زبان فرانسه از ملزومات سيستم آموزشی است، زبان فرانسه زبان ايالات فرانسوی نشين است،زبان مطبوعات و زبان حقوقی استان است، ضمنا در سراسر کانادا آموزش اين زبان در دستور کار ارگامهای دولتی است. وتمام معماران شهر سياست ناگزيرند زبان فرانسه را بياموزند تا صدای خود را مستقيم به گوش ساکنان اين مرز وبوم برسانند، نه اينکه از آنها بخواهند که سند هويت، و نشانه اصالت خود را انکار کنند و يا با سياستهای آسيميلاسيون(استحاله) فرهنگی در صد خشکاندن موجوديت ملی و تمدنی آنان باشند.

  به وضعيت دموگرافيک جهانيان بنگريد. از هر شش نفر مردم روی زمين يک نفر چينی است، خوب، هر نوع تعقلی. از هر رنگی که باشد. اين واقعيت را مورد بررسی قرار ميدهد که ، چطور با اين جمعيت عظيم در تماس بايد بود؟ راهی جز آموزش زبان چينی نيست. و امروز در بيشتر کشورهای جهان، اهل تجارت و سياست و آموزش، امکان آموزش زبان چينی را برای علاقمندان آن فراهم کرده اند.
  پس نکته قابل تامل اين است چرا زبان نيمی از سکنه کشوری بايد در محاق تعطيلی افتد؟ بديهی است که تلاش رسانه‌های فارسی زبان در گنجاندن متون ترکی آذربايجانی، در واقع آغاز راهی است که ما در ابتدای آن قرار گرفته‌ايم. رسانه‌هائی که امروز بازتاباننده آثار نويسندگان غير فارس باشند، از رسانه اختصاصی تکزبانه (unilingual) به رسانه دوزبانه (bilingual ) ارتقا پيدا می‌کنند. و اين خود نکته عطفی است و نسلهای فردا نام و ياد و تلاش رسانه‌های پيشرو را در انعکاس آثار زبانهای به حاشيه رانده شده با فخر و نيکی ياد خواهند کرد.
 

قارا قيش دونيانی بر باد ائدردی آردينجا ياز اولوب يای اولماسايدی

  انفورماتيک اينقيلابی دونيانی چوخ سورعتله دييشير، انفورماسييا بو گون چوخ گئنيشله بيلگى سايارلارلا ياييلير،و اينسانلاری دونيانين احوالاتىيله تانيش ائلير. بو دؤورون کاراکتئرلريندن بيري ده ديلسيز، آغيزسيز ميللتلرين ديرچلمه سی، يئر اوزونده اونلارين وارليغيندان، حوقوقوندان، کيمليييندن دانيشماغی دير. داها دئسپوتيک نيظاملار بو يئنی دوشونجه دالغاسينى اؤلدورمه يه قادير دئيللر. بو گون ايرانين ايچينده ميليونلار آذربايجانلی، کورد، بلوچ, بو يئنی دالغايا قوووشوب، اؤز وارليق سسين، اؤز کيمليک مئساژين، اؤز اينسانليق حاققين دونيايا ائعلام ائديرلر. صولح، حق و حقيقت آختاريرلار. يالنيش دوشونمه يهک. ميللتلرين ادبی هونری، اينجه صنعت فعالييتلری، توپلانتيلاری، بير بؤيوک رونئسانس کيمی اؤز قودرتلرين نوماييشه قويورلار. بير آز ديققتله ايضاح اولور کی ميللتلر اؤز الی اؤز باشی اولماق ايسته يير، سس سيزلر، ديلسيزلر فريادا گليبلر.

  او يئنی دوشونجه دالغاسی بو گون تاپدالانميش ميللتلری احاطه ائديب، اونلار دونيانی اؤز گؤزلرىيله باخماق ايسته ييرلر. ناواختاجان بير سئری قودرتچی، زوراکی دئسپوتيک دؤولتلر ميللتلرين قانلارين شوشه يه توتاجاقلار؟

 بو گون او اويانيش، بير درين رونئسانسدان خبر وئرير. بو گون او سسی باتميش اينسانلار اؤز سسىيله، اوز ديلىيله، اؤز سؤزلرين دئمک ايسته يير. زوراکی سياسی آداملار، قوندارما پوليتيک مؤهره لری داها او ميللتلره اؤزلرين تحميل ائده بيلمز. آی حياتين آغير يولون گئدنلر، قولاغ وئرين! گؤرون آذربايجان تاريخينده نه سؤزلر ، اؤيودلر، بيزه ياديگار قاليب. سن الله اوول قارداشليغيوی ثوبوت ائت، سوندان ايرث ايدديعاسی ائت". داها بوندان دورو نه دئمک اولار.؟

  منی بوراخ، منه نوسخه وئرمه، منی آزاد قوی، قوی فيکيرلر دولانسين، وارليغين سسی دونيانی بوروسون، قوی بيزيم قديم کولتور، آنا ديلی يئرين تاپسين، قوی بير نفس چکيب، بير اؤز اؤزوموزو تاپاق، سونرا سياسی مودئللر، پارادايملارا واقت وار. ا

  بير آز فيکير چشمه سين آيدينلاتساق، بير آز انديشه سارايين گئنيشلنديرسک، بير آز تورپاقدان اؤنجه اينسانا دوشونسك، بير يئنی دونيا، اؤونوموزده آچيلير، چوخ پارلاق، سئويملی ، گؤزل .

  آی منيم عزيزلريم، هارا سوروسوز بو آتی، هارا قووورسان بو ائلی. سن منيم کيمليييمدن دانيش، گل منيم ديليمی ياز، گل منيم آتا بابامين اينجه صنعتينی دوشون. دور دوش يولا، گل دزگاه باشيندا ايلمکچىنی گؤر، او سوزولن گؤزلرله دفه دؤيور، گل مکتبه اوجابويلو موعلليمه باخ ، گؤر نئجه آدسيز شؤهرتسيز، کورلوق چکميش ساده اينسانلارا بشرييت درسی وئرير. مينلر ديدرگين دوشموش آذربايجانلينی گؤر. بو گونون ايستکلرين و صاباحين ملزوماتينا دوشون. لازيم دئييل هامی پوليتک اوستادی اولسون. بير ميللتين وارليغی اونون ميللی شوعورونا باغليدير. ميللی شوعور هر اينسانين اؤزونون اؤز وارليغيندان آگاه اولماقدان نشات تاپير. داها بو گون بير قولدور عاييله يا بير واحيد سولاله بير ميللته حاکيم اولا بيلمز. بيزيم عصريميز سورعتلی دييشيلن عصريدير. يولدان يئتمه دن دؤولت آپاراتين زورلا باشيم اوسته انديرمه. بو مئساژی من هر گون ائشيديرم. قولاغيم بو قودرتلی سؤزىيله دولور. آذربايجان ائلىيم، کؤکوم درينليکده دير. منه تحقيرله باخما. منيم اؤزومون اؤزومه ايقتيداريم وار. اؤز دونياوی منه تحميل ائتمه. دوغرو دئييرسن؟ منيم سؤزومو دينله، منيم ديليمی، آلفابئتيمی اؤيره ن، دوش يولا گل "پکه چين"ه، گؤز آچ بير بو يوردا، دوشون، اينان منيم قودرتيمه٫ گل "داش کسن"ه، گل "آخما قيه"يه، دور بير دولان "يئکان "ماحالين، بو گون او تبريز آدلی جئجيملر، فرشلر، کی دونيادا ايفتيخارلا قارشيلانير، گل گؤر هارالاردا توخونور. منيم بايراغيم قلبيمده دير.

  منه نوسخه يازما. آی بوتون دونيانين دئموکراسييا ايسته ين اؤلکه لری ، من ان اوول بير اينسانام، ايران دئيلن ژئو پوليتيکاسيندا دوغولدوم.

آمما کؤکوم بؤيوک تورک کوتله سيندندير. آذربايجان تورکی ديلی پارچالانان بير ميللت، کيملييی تاپدالانان بير خالق. آ کيشی، قوی بير من ياشاييم، دوشونوم، دونيانی گؤروم، سنی تانيييم، سونرا گؤروم کيمه من بئل باغلامالىيام. آ کيشی گل منی کئچميشيمله تانيش ائت، منيم تاريخده ايزيم وار، دونيا خريطه سينده نيشانيم. منيم آديم ميتولوژيلرده دئييلير، بو آدی باتيرما، من اينسانليق آرخاسيندايام.

  قوجا شرقين بيرينجی مدنيييتين منيم آتا بابالاريم بئجرديب. قادينلاری اينسان کيمی گؤروب، اونلاری سوسييال ايشلرينده موشاريکت ورئمه يی آذربايجان اؤولکه سی باشلاييب.

  آ کيشی منه تاريخ-ى نادری کيتابيندان يوخ، منه اؤز عاقيللی آنالاريمدان، بابالاريمدان سؤز آچ، بيليرسن منيم باغريمی موغوللار دليب، عوثمانليلار منی تالان ائديب ، قيريب، دئسپوتيک نيظاملار، قولدور ريضاخان کيمی منی سورگونلره آتيب، بو گون منی هر بير زاددان آرتيق دوشونجه، صولح سؤزو لازيمدير، قوی داها منی ريشمه هئچ بير کسين قانی آخماسين. سن الله گؤر منی بؤيوک تورک بابالاريم نه دئييب، آ کيشی قولاغ وئر، يونوس ايمره گر نه دئيير:

 آديميز ميسکيندير بيزيم،
 دوشمنيميز کيندير بيزيم
 بيز کيمسه يه کين توتماريق
قامو عالم بيردير بيزه.
 

 چاليش قازان يئ، يئدير،
 بير کؤنول اله گتير.
 يوز کعبه دن يئيره کدير،
 بير کؤنول زييارتی.

 سونرا آچ گؤزووو، ديلی اؤيره ن ، اوخو بيزيم، يازارلاری، شاعيرلری.
 گؤر نه دئيير عمادالدين نسيمی تک اولو بابا:
 

 "ای ديل! جهانه غورره مشو کيم قونان کؤچور
 بير کؤپرودور بو دار-ى فنا کيم گلن کؤچور.
 (عمادالدين نسيمی_باکی نشرياتی،۱۹۷۳.ص۲۴۳)

  آتا بابالاريميز بير مثل ايچره بيزه درين ياشاييش فلسفه سی بوراخميشلر، "ات وئرمه ده ن ، کوفته ايسته مه". بئله ده دئمک اولار کی اوول ميللتيوی تانی، اونون وارليق کامپونئنتلرين دوشون، اؤيره ن، او کامپونئنتلری بير به بير آراشدير، اؤز مووقئعيوی يوخلا، توز باسميش يوللاری تميزله، سوسوز زميلره بير سو بوراخ، بو آتا بابا يولون، بو آذربايجان ميللتينين وارليغين، دونيا مدنييتينده آدين، سانين اؤز تاريخين دوشون، بو گؤزل يولو هامارلا، بولاغلارين توتولان گؤزلرين آچ، قوی اوردان کئچن آداملار سوسوز قالماسين. دوش يولا.

  بونو دا دئييم کی، بو ميللتين ياراسی چوخدور. موغوللار داغيديب، عوثمانليلار قيريب، سينه ميز اوسته يئر وئرنلر، اؤز سينه ميزی ييرتيب، داها بسدیر، يئتر، قوی صولح سؤزو اوجالانسين، دوز دئييرسن، گل وئر ال اله، دوش يولا. بيزيم تاريخيميز يازيلا گره ک. باخ کئچميشيوه. گؤر يابانجی يازيچيلار نه دئيير، ويليام داگلاس اؤز يازيلاريندا، آذربايجانين آغير گونلرين تصوير ائدير، " فاطمه و کريمين دهشتلی حياتين آينا کيمی گؤسترير، نئجه تبريزين شوشه کيمی بوز باغلاميش قيش گئجه لرينده مجبور قاليب، ايتلرله برابر خيياوان قيراغيندا ياتسينلار. بونلار بيزيم سايکولوژوموزدا درين درين يارالار بوراخيبدير. بو گون سؤزله دوشونمه لی، کلمه گوجىيله دانيشمالی، قلم سيلاحىيله دؤيوشمه لىييك. سن ده گل بو يولدا بير سهمين اولسون. گؤر بيزيم بؤيوک موعاصير شاعيريميز بيزه نه ياديگار قويوبدور:

 آنجاق دانه لرين سپيب گؤيردن،
 آغاجلار، هئچ زامان فانی اولمايير.
 اوزو چورويورسه گئدرسه الدن،
 يئنی شؤيکه لرده دوروب ياشايير.
 +++++++++
  بيزده شاعر دئين شؤيکه لره، شاخه لره قاتيليب، بو يولدا دوستلوق آختاريب، يولو گئدرلی ائديب، سئوينجه ساری ميللتيميزله يول سالاجاييق.
 سورا بولوت قره چورلو سؤزون بئله دوام ائدير:
 قوی بونو آنلاسين حيات باغيندا،
 حاصيلسيز گؤيه رن، آزغين وفاسيز،
 چيچکلر، جوجرمز باهار چاغيندا،
 چوروموش يارپاغين تؤکمه سه پاييز.

  بيز بو گون او قودرتلی انديشه ، فيکير دالغاسينا قاتيليب، سؤز مئيدانين سولاييب، آذربايجان ميللتينين وارليغين ادب دونياسيندا ، تاريخده گؤرمه لىييك.

 آکيشی، آييل سن غفلت يوخوسوندان. گؤر بيزيم داهی يازارلاريميز نه دئيير. هر نه وار بو اينساندادير، قودرتی اوندان آل، اونو تانی، قوی يالقيز اللر، ديدرگين ائللر ال اله وئرسين ، اينسان نامينه.
 تاريخلرده اوخوموشوق،
 گون ساچان زامان،
 الينده ايشيقلانان بير چيراق،
 کوچه لرده، حئيرتله دولانيردی،
 او، اينسان آختارارميش.
 

 مين ايللر کئچيب گئديبدير،
 اؤز چيراغينی ياندير، زامان، همان زاماندير،
 گل، گونشده کوچه لری دولاناق،
 قوی آل قانا باتان اوره ک لرده،
 اينسان آختاراق.

  "ات وئرمه ميش کوفته آختاريرسينيز"؟ هر نه الينيزدن گلير، آذربايجان ميللتينين وارليغين ، هووييتين، ايقتيدارين يوکسلتمک اوچون مئيدانا قويون. ايراندا ميليونلار آذربايجانلی بو گون بير اويانيش پروسئسی کئچيريرلر. بو گون او پروسئسين ان اؤنملی مرحله سی يازيلی ديل، مونسجيم پئداگوژی، بير ده بير توپلوم کيمی بير يئره توپلانيب، اؤز وارليغيميزدان مودافيعه ائتمکدير. بابک قالاسينين توپلانتيسی، آذربايجان ديلينه وئب سايتلار، گازئتلر، درنکلر، و بيرليکلر، هر پروژه دن اؤونجه، ايراندا آذربايجان خالقينين آرزولارين ترننوم ائديرلر. بير بيرينيزدن آرالی گزمک نه دير. بو نه سؤودادير. بير ديل، بير تاريخ، بير ميللت، موشترک کولتور، موشترک ايستکلر اولدوقجا، بو غووغا نه دير. دوستلوق زامانيدير. پيلانلاری صاباحا آتما، او ايشی ايندی گؤر، هئچ بير مؤعجوزه يوخدور. يالنيز ايش زامانيدير. سئوينج زامانيدير، بيرليک زامانيدير.

  سيز درين دوشونورسوزسه، بيزيم مثللريميزی بو گون عمل ائدرسينيز. ائل گوجو سئل گوجودور. آذربايجان ميللتی اؤزو دوشونور نه ائتسين.

  بو گون داها دوغروسو "عئشق"دؤورانيدير، هر کس اؤز وارليغين آختارير، اونو قورويور، اؤز وارليغينا عاشيقدير. دوغرودان دا نه دريندير بو دوشونجه. اينسان اولان دئمک اوول اؤز مووجودييتين، اؤز دوردوغو مووقئعييتينه اينانماليدير. بيزيم داهی آتا بابالاريميز اؤز اوشاقلارينا اؤيود وئرنده اونلارا "بصيرت گؤزون آچيب، دونيانی گؤرمکدن دئييبلر". دوغرودور، بصيرت گؤزو، پرده لری اورتادان قالديرار، اينسانی اؤز کيملييين اؤزونه تانيتديرار،بير يئنی پنجره اونون قارشيسيندا آچار. بصيرت گؤزو آچيق اولان اينسان حياتين معناسين دوشونوب، حيکمتله ، ايچری گؤزىيله سئير ائده ر. ائله بونا گؤره آذربايجانين ميستيک `mystic`ادبيياتيندا، ان اوول شاعير چيراغ الده آدام آختارماقدادير، او دا ويرانه لرده.

 "خاکستر-ى عئشقم منه تحقيرله باخما،
 مين گنج چيخار ظاهيره ويرانه ليييمدن.."

  بوردا بير درين عوممان وار. آذربايجانلی آيدينلاری، ضيياليلاری، يازيچيلاری اوول بو گؤوهری تاپيپ، اونو عزيز ساييب، دؤنه دؤنه اونا ايفتيخار ائتمه ليديرلر. بوردا اينسان يئنيدن دوغولور، اؤز وارليغين حيسس ائدير، اونا گووهنير، او ديله يارادير، دوشونجه لرين پارلاق اينجی کيمی بو ديلده، مئعمار کيمی هونر ژانرلاريندا ايشله ديرلر. يولا دوشور، بير گؤوهر کيمی ويرانه ليكدن قالخير، آوادانليق، سئوينج، حيات باغيشلايير، . آدين اؤولمز و آذربايجانين تاريخی آنتيتيسينی" entity"، دونيا ساحه سينده تانيتديرير، اونون وارليغين اؤز ياراديجيليغىيلا ابدیلشديرير. بو گون اوستاد شهريياری، حئيدر بابا يارادانی، آيری عاليملريميزی، عاشيق عبدولعلىنی، او ساز اوستاسين، آذربايجان ائللرينه شنليک وئره ن اينسانی، بولوت قره چورلو، سازيمين سؤزو مولليفينی، دوکتر فرزانه، آذربايجان باياتيلارين ديريلدن ديل شوناس عاليمی،....کيم بونلاری دانا بيلر.

  اونلار اؤز عمللرىيله، گئجه گوندوز يالنيز ياراديجيليقلارىيلا آذربايجان آدينا معنا باغيشلاييب، اونون دامارلاريندا قان کيمی جريانداديرلار. بو قان ياراديجيليق قانيدير، ياشاتما قانيدير، سئوگی جؤوهريدير، اؤلدورمه يوخ. کيمدير محممد فوضولينی دانا بيله. او اؤز اثرلرينده "اؤز آنا ديلينده يازديغی شئعرلرينه قول قاناد وئريب، بو سؤز اينجيلرينی آذربايجان ديلی آنلاشيلان بوتون اؤولکه لرده شؤهرتلنديريبدير. او عيرفانی غزللرينده، آذربايجان ديلينده ياراتديغی بديعی اثرلرده، اساس قووه محببتدير. بونا گؤره يوخاريدا دئديييم کيمی، آ کيشی، گؤزلريزی آچين، آذربايجانين آدين قالديرانلارا باخين، والله "ات وئرمه ميش کوفته الده ائديلمز". اولور بو گون بير سيرا آذربايجانچی بئله دوشونسون: آی قارداش بوراخ فوضولينی، يا بوراخ اوبيريسينی، اونون ياراديجيليغينين چوخ حيصصه سی عربجه، فارسجه ديللرينده ياراديليب! اونا گؤره من بو يازيمدا بير عومومی باخيشيم وار. "ائل دئييب، ائل اوچون ياشايانلارا. اونلارين بيري ده صمد بهرنگی اولوب ، اوبيريسی دوکتر رضا براهنی، و يوزلرجه آيريسی.
آمما مطلبين جؤوهری بير باشقا يئردن ريشه تاپير. بير خالقين مووجودييتين، اونون حوضورون درک ائديب، دوشونمکدن. اونا گؤره محممد فوضولينی ميثال چکديم. آذربايجان رئسپوبليکاسينين تانينميش آراشديريجيسی، حميد آراسلی بير ارزيشلی موقدديمه فوضولينين غزللرينه يازيب و او دونيا ساحه سينده تانينميش بير کاراکتئری دونيايا داها تانيتديريبدير. "اونون محببت ترانه لری بو گون اؤز يوکسک بديعی قودرتينی ساخلايير". زامانين کئچيشی، روزگارين توز تورپاغی بو سيرا اثرلری اسکی ائتمز. هر يئرده کی اينساندان نيشان وارسا، هر عصرده کی مدنييتدن اثر قالسا، بو اثرلر پارلاق اولدوز کيمی ادب گؤيونده نور سپه جک . اونا گؤره بو گون بو ارزيشلی و ائعتيبارلی فيکير محصوللارين آذربايجان خالقی قوريوب ساخلاماليديرلار.

 منده مجنوندانفوزون عاشيقليق ايستئعدادی وار
عاشيق-ى صاديق منم٫ مجنونون آنجاق آدی وار
 قيل تفاخور کيم سنين وار من تک عاشيقين
لئيلینين مجنونو،شيرينين اگر فرهادی وار

  منجه هر ميللت اؤز ادبی بديعی کنجينه سىيله ياشايير. آذربايجانين بو اونودولموش ادبيياتی يئنيدن دوغولور و معنا اولور. من بونا امينم کی گله جکده مينلر شئعر، ادب، و ديگر تاريخی اثرلر بو ديله يارانيب و آذربايجان اؤز موناسيب ، يئترلی مؤوقئعين دونيا راداريندا تاباچاقدير. فوضولينی تانيماق و اونو مکتبلرده تدريس ائتمک بير ايشدير. بوردا اينسان پوليتيکادان اؤنجه ده دورور. اينسان اؤز وارليغين معنا ائدير، اوز ديلىيله، اؤز دوشونجه سىيله.

 عئشق سرگشته سىيم ، سئيل-ى سئرشئک ايچره يئريم
  بير حوبابم کی هاوادان دولودور پيرهنيم

  ويل دورانت دونيا تمددونون ۲۰ جيلدلی کيتابيندا بونا ايشاره ائدير کی "بشرييت تمددونو بوتون خالقلارين ايشتراکينين عاييدىدير." اونا گؤره بو گون آذربايجانين وارليغين چشيتلی ژانرلاردا دؤنه دؤنه نشر ائتمك موعاصير نسلين بورجودور. بو ژانرلار ادبی اثرلر، رؤوحانی شئعرلر، يازيلار و عئلمی يارديجيليقلاری ائحتيوا ائده بيلر.آذربايجان خالقينين ديلی، کولتورو، تاريخ بويو ياشانتی احوالاتی، بو ميللتين ادبی بديعی ساحه ده گؤردويو ايشلر ويل دورانت دئين دونيا تمددونونون بير پارچاسی حئساب اولور. بيز ده بو گون وارليق تئوريلرين، وارليق کامپونئنتلرين تانيييب، آذربايجانين صولح سئوه ن ميللتين، اؤز آتا بابالاريميزين زنگين ياشاييشين، ايفتيخارلارين بو گونکو دونيادا دوام ائتمه لىييك. اونلار بيزه دؤنه دؤنه تاپيشيريبلار کی: بوش سؤزدن هئچ زاد اله گلمز، هئچ بير آغاج ريشه سيز بيتمز،بوی آتماز، هئچ بير قارين يالنيز سؤزله دويماز، و هئچ بير ميللت ديلسيز آغيزسيزليقلا باشين دونيا مدنييتينه قالديرا بيلمز. ائله اونا گؤره داهی آنالاريميز دئيبلر، "يئتيمه وای وای دئيه ن چوخ اولار، آمما چؤرک وئره ن آز اولار". يالنيز اؤز کؤک اوسته دورماقلا، اؤز ريشه لرينين اوسته بئجه رن ميللت گوندن گونه بوى آتيب ديرچه لر. بيز ده گره ک بو گون او اؤيودلری آچيق گؤزله گؤره ك و ائشيدن قولاقلا دينله يک :"اوغلوم، قيزيم، ات وئرمه ميش، کوفته اله گلمز."

 
 بيبليوگرافی :
 موراجيعه ائله ديييم کيتابلار و قايناقلار
 _آراسلی،حميد فوضولی غزللری. يازيچی نشريياتی، باکی
۱۹۸۲ _شهريار، اوستاد شهريارين تورکی ديوانی ، تئهران
 _ميرزا،محمد حسين طهماسب پور شهرک "بهاريم گل" ۱۳۷۲
 _تريبون درگيسی، نمره ۵_يای۱۹۹۹_ سوئد، ممی، عليرضا اردبيلی. يونيس شاميلی
 _فرزانه، دوکتر محممد، باياتيلار، تهران

Posted by: mehran bahari / 11:52 PM

Friday, October 10, 2003

:حميد داديزاده تبريزی

صفرخانين حيات سفري

صفر قهرمانيان بير اينسان عؤمرونو حبسخانا‌دا قالاندان سونرا بو دونيادان کؤچدو. ميللتلرين تاريخينده و اونلارين درين کولتور و معنوی حياتلاريندا بير نيشانه‌لر، کودلار وار، کی تاريخ بويو ديللرده ازبر اولوب ابدی قالاجاقدير. زامانين گئچمه سی و دؤورانين دييشمه سی بو نيشانه لری ميللتلرين تاريخی صحيفه لريندن سيله بيلمز. هر ميللتين کيملييی ، وارليغی ، هووييتی و کاراکتئرلرين بو نيشانه لرله تانيماق دا اولا بيلر. صفر بو سيرادا آذربايجان تاريخيميزده بير نيشانه دير.

صفر خان ايران آذربايجانين بير بؤيوک قهرمان اوغلو اولاراق، گنج ايکن ظولمکار اربابلار و فئودال لارلا موباريزه يه باشلادی. صفر خان آذربايجان خالقىنين نيشانه سی اولاراق، ميللتيميزين ديلين، شرفين، وارليغين و تاريخين ۳۲ ايل شاه رئژيمينين حبسخانا لاريندا قورويوب ساخلادی. او بير بايراق کيمی هر بير زامان هاوالانيب، دايانيقلی، قودرتلی و محببتلی بير اينسان کيمی مينلر آزادليق يولون گئدنلره بايراقدار اولدو. صفرخانين آدی آذربايجان تاريخی، کولتورو و مدنييتينده بابک، ستارخان، خيابانی و باشقالاری کيمی حک اولونوب ياشاياجاقدير.

صفرخان بير آيکان کيمی ميللتيميزين سسين، آرزولارين و اونون ظولمه قارشی موجاديله ايدئالارين ترننوم ائدير. ۳۲ ايل سورگونلر، ايشکنجه لر دوستاقلاردان سونرا، صفرخان تئهرانين ائوين حبسخانا سيندان آزاد اولاندان سونرا، دوستلاريميزين چييينلری اوستونده چوخ حؤرمتله قارشيلاندی.

اونون سئويملی آذری ديلی، اينسان کاراکتئرلری، متانت و دؤزومو افسانه لرده قئيد اولماليدير. صفرخانين عؤمور سفری و حيات يوللاری بوتون ظولم آلتيندا قالان مولتی کالچير (نئچه مدنييتلی) اؤلکه لرده بير سمبول اولا بيللر. تاسسوفله صفرخان بير دئسپوتيک نيظامدان قورتولارکن باشقا بير اينسان تاپدالايان رئژيمله اوز اوزه اولدو.

صفرخانين ايدئالارين آذربايجانين گله‌جک نسيللری ديرله نديره جک . اونون سسی و مئهريبان باخيشی ائليميزه سئوينج و ايلهام وئرير . موعاصير شاعيريميز نه گؤزه‌ل بو ايدئالاری سؤيله ميشدير:

کاش کدر آلمايا يئر کوره‌سينی
اينسانلار غوصصه‌يه دولمايا بئله
هامی سئوگی دئييب سئوگی ائشيده
داغلی بير اوره‌ک ده اولمايا بئله
هر باخيش هر دوداق هر ديل هر آغيز
پايينی سئوينجله داشييا بيله.......
(عليرضا ميانالی)

آذربايجانين ضيياليلاری و باشقا عدالت پرور و صولح سئون وطنداشلاريميز اونون تورپاغا تاپشيرما مراسيمينده ايشتيراک ائديب و حاضير اولدولار. يوزلرجه توپلانتی، چيخيش و مجليس بو ايلهام وئره‌ن اينسانين حاققيندا تشکيل وئريلدی و يازيلار يازيلدی. سؤزومون سونوندا بونا اشاره ائديم کی صفرخان حاققيندا لازيم اولان تديبرلر و اونا لاييق خيدمتلر عمله گلمه‌دی. يالانچی ايرانچيلار واقتی غنيمت بيليب ، صفرخانی وفات ائدندن سونرا دا راحات بوراخماييب، اونا تؤهمت وورورلار

هر حالدا، سعادت و آزادليق اولدوزو وطنيميزده دوغان زامان صفرخانين آدی و اونون کاريسماتيک کاراکتئری داها ديللره دوشوب و ائللر ايچينده ياييلاجاق.
روحو شاد و آدی ابدی قالسين.

سـكوت چـرا؟
حميد داديزاده

وقايع چنان سريع می‌گذرند و رويدادها پشت سرهم شتابناک چنان در حرکتند که انسان‌ها در می‌مانند که در اين رهگذر تند حوادث چگونه واکنش نشان دهند. امروزها خبر مرگ صفرخان يکی از اين رخ‌داده‌ها بود که بخش وسيعی از رسانه‌های تصويری و شنيداری خارج از کشور از طرح آن خودداری کردند و علی‌رغم اينکه برخی از اين رسانه‌ها آذربايجان را قلب ايران و کردستان را مهد تمدن ايرانی می‌نامند از ذکر صريح و روشن رويدادهای اين مناطق به حاشيه رانده شده هنوز هم امتناع می‌کنند. گردانندگان تلويزيونهای باورمند به بازگشت نظام موروثی حتی از ذکر خبر درگذشت صفرخان خود داری کردند و تنها آقای ب. صوراسرافيل لطف خود را شامل اين فرزند قهرمان ايران نمودند و با اطلاق واژه هايی چون اجنبی پرست، وطن فروش و آدم کش صفرخان را به باد دشنامهای سخيف گرفتند. آقای صوراسرافيل که بيش از دو دهه است که از مرزهای ايران در خارج است به کسی اتهام اجنبی پرست و مزدرو ميزند که ۳۲ سال در سراسر ايران زندانی بود و حتی در خارج از وطن خويش زندگی نکرد و هنگام مرگ آثار ضربات آدم کشان دو رژيم بر بدن او هويدا بود. ايران پرستی دروغين آنها به انها اين اجازه را نداد که از حقوق ابتدايی يک ايرانی، که دهه ها زندانی رژيم گذشته بود، حتی به طور سطحی پس از وفاتش، سخنی به ميان آورد. اما من خيلی ساده برای نسل جديد که از طريق رسانه‌های الکترونيکی به اين نوشته‌ها دسترسی دارند و دارای وجدان بيدار و روحی پاک و بی‌غرض هستند عظمت کار صفرخان يا صفر قهرمانيان را با مثال زندگی خودم توضيح می‌دهم:

حوالی آذرماه ۱۳۲۷ صفرخان روانه زندان‌های آريامهر می‌شود و من چشم به جهان می‌گشايم و ۲۵ آبانماه ۱۳۵۷ که صفرخان از زندان اوين تهران آزاد و به تبريز می‌آيد، من تحصيلات دانشگاهی‌ام را تمام کرده، سربازی رفته و شش سال هم معلمی کرده بودم. سفر زندگی صفرخان را من اين گونه و با اين تمثيل بيان می‌کنم و چه خوب از خود صفرخان بشنويم: «من بير انسان عمری زندانلار گوشه لرينده تالميشام» من به اندازه طول عمر يک انسان در گوشه زندان‌ها مانده‌ام. اما صفرخان برای من در جهان امروز و با ويژگی‌های جديد، چه مفهومی دارد:

در بررسی نمادهای برجسته فرهنگ و نشانه‌های هويت مليت‌های محروم در جوامع چند فرهنگی چون ايران، صفرخان به عنوان نماد و سمبل بارز يک مليت به حاشيه رانده شده است، مليتی که سياست‌های فرهنگ‌زدايی acculturation و استحاله‌گری در فرهنگ حاکم تلاش دارد از مطرح شدن اين نشانه‌ها و نمونه‌ها بپرهيزد. صرف نظر از اين که حرکات فرقه دموکرات آذربايجان، در آن مقطع حساس و پيچيده تاريخی، که استالينيسم بر انديشه‌ها حاکم بود، چه مسيری را می‌خواست طی کند، چهره‌های ماندگار و يادگارهای زنده آن دوران در شهرهای آذربايجان، از زنده‌دلی، شادمانی، پرمهری، جو صلح آميز و آشتی‌جويانه در عرصه روانی و از فعاليت‌های ماندگار در عرصه اقتصادی و بويژه تعليم و تربيت به زبان اصيل مردم آذربايجان، در آن مقطع يک ساله سخن می‌گويند. صفر خان نمادی است اصيل از فرهنگ و هويت مردم آذربايجان، نمادی که از سده‌ها و دهه‌ها قبل در معرفی موجوديت فرهنگی و شخصيت تاريخی مردم آذربايجان توسط ديگر نشانه‌های برجسته اين سرزمين همانند اسطوره‌هايی خودنمايی می کنند، همانند بابک خرمدين، ستارخان، باقرخان، شيخ محمد خيابانی، بهرنگی و ديگران که فهرست همچنان ادامه دارد. بنابراين صفرخان نمادی است از مقاومت يک ملت ديرسال که فرهنگ و هنر و پروسه توسعه و شکوفايی‌اش دچار «يخبندان‌های تاريخی» يعنی وقفه‌های ديکتاتوری شده است. مقام موقعيت صفرخان را بيش از همه مردم آذربايجان با گوشت و پوست خويش لمس می‌کنند. صفرخان يک متن است. متنی که فرزندان آذربايجان هرروز او را خوانده و از نو معنی خواهند کرد. متنی ماندگار در دل تاريخ و اعماق آرزوهای مردم. او همچنان پرچمی است که مدام در اهتزاز است. هرچند که ميل به کتابخوانی نداشت و چهره‌اش رنگ روشنفکری نگرفت و ۳۲ سال زندان و جو مختنق دوره جوانی‌اش او را از علم و دانش محروم کرد، اما وجود او، حضور او و زبان شيرين آذربایجانی او متنی است روان، از هر متن ادبی خواناتر و از هر نغمه‌ای زيباتر، که نام او را چوپانان در سينه‌کوه‌های آذربايجان و دهقانان در قعر دره‌ها و دامن تپه‌ها سر خواهند داد و عاشقان آذربايجان در سازهای خويش از سوز مرگ فرزند زبان بسته خويش خواهند نواخت.

صفرخان هرچند به کل مردم ايران و نيز به مليت‌های رنج کشيده جهان تعلق دارد، اما فقر فرهنگی جامعه ما و طوق‌های تيز شونيسم مضاعف حاکم هرگز امکان رشد و پيشرفت به اين انسان آزاده را نداد و او را در دو دهه اندی اخير در کنج خانه نگه داشت.

صفرخان در خصلت‌نگاری فرهنگ ايران يک فرد نيست، بلکه يک پديده است. او نماد اعتراض به جرثومه و تنديس ديکتاتوری است که موجوديت زبانی، فرهنگی و اصالت خلقی را به رسميت نمی‌شناسد. صفرخان را بايد در قلب و دل ميليون‌ها دهقان، روستايی و محرومان کوره‌پز خانه‌ها و خوش‌نشينانی جست که همچنان از حقوق طبيعی و از ابتدايی‌ترين مزايای شهروندی مدرن محرومند. در شهرها و روستاهای خويش دسترسی به ابتدايی‌ترين خدمات فرهنگی، ادبی و هنری به زبان خويش را ندارند، سياستی که سبب عقب‌ماندگی و توسعه نيافتگی اقتصادی و از سويی خجلت‌زدگی و روان‌پريشی مليت بزرگی است. آنان با زبان حال خويش، اين پرسش را دارند که چرا در جامعه‌ای که از هر دو نفر يک نفر آذرربایجانی است، امکانات قانونی برای رشد مدنيت و حقوق شهروندی آنان به رسميت شناخته نشده است؟ مقاومت‌های صفرخان‌ها، تلاش‌های بهرنگی‌ها، ايستادگی‌های ستارخان‌ها و ديگران گام به گام شکوفه‌های شکوفندگی فرهنگی اين خلق و ساير مليت‌های دربند را بارور می‌کند و نسل نو در حال زايش و رويش است که روی‌کردی دگرگونه با مسايل فرهنگی و هويتی دارد. روی کردی که از فردايی صلح آميز، آشتی‌جويانه و وحدت طلب دارد. رشد و گسترش نشريات به زبان‌های غير‌رسمی، طرح مداوم ضرورت طراحی اورتوگراف و الفبايی جديد برای اين زبان توسط کارشناسان و زبان‌شناسان و تلاش‌های متخصصين زبان و ادب بسیار غنی ترکی آذربایجانیدر بازخوانی فرهنگ اين مليت اصيل نشان از اين سخن نيک دارد. بهرحال صفرخان اين نماد حضور مداوم زبان شيرين ترکی آذربایجانی و فرهنگ قديم آن و اين سمبل مقاومت در برابر استبداد در قلب و در آرزوهای ميليون‌ها انسان محروم از فرهنگ و زبان خويش زنده است.

طغيان صفرخان عليه ظلم ارباب‌ها و فئودال‌ها و ژاندارم‌ها هرچند سفر زندگی او را به زندان‌ها کشاند، اما صفرخان آن قدر زنده ماند تا قدر‌شناسی فرزندان سرزمين خويش را نظاره‌گر باشد. او آن قدر زنده ماند تا چهره‌های مصمم و پيگير جوانان آزاديخواه آذربايجان را ببيند که با گام‌های مطمئن در پی اثبات هويت انسانی و اصالت خويشند.

Posted by: mehran bahari / 11:12 AM

Thursday, October 09, 2003

:حميد داديزاده تبريزی

عاشيق عبدولعلىنين خاطيره سينه

دوشنبه ٢ تير ١٣٨٢ – ٢٣ ژوئن ٢٠٠٣

به ياد عاشيق عبدولعلی که از پيش ما به خانه ابدی شتافت ، عاشقی که عاشقانه زيست و آثار ماندگاری از خود به يادگار گذاشت. نسل قبل از انقلاب با صدای گرم او آشنايند که دو بيتيها را با ترجمه زنده ياد س. سلطانپور اجرا کرد. درود

عاشيق عبدولعلی ده گئتدی

ائشيتديم عاشيق عبدولعلی ده گئتدی، ائشيتديم عاشيق عبدولعلىنين سازينين سسی کسيلدی، ائشيتديم عاشيق عبدولعلىنين جسدی تورپاغا تاپشيريلدی. والله من نه دئييم بو پاسيفيک دنيزينين کناريندا، يالنيز بونو دوشونوره‌م کى عاشيق عبدولعلىنين سازينين سسينى نه شاهين توپ توفنگی ساواکی سوسدورا بيلمه دی نه ده ايسلامی حاکيملرين فتواسی. عاشيق عبدولعلی حقيقتده بير ائل عاشيغی کيمی ياشادی و آدی ابدی قالدی. عاشيقين وفاتيندان سونرا اونا رحمت ايسته مكدن سونرا سؤزومو عاشيقلارين سؤزىيله دوام ائتمك ايسته ييرم . عاشيق عبدولعلی دده دن بيلييه چاتماميشدی اونا گؤره ده ائلين قدرينی بيليردی.

تبريزين اينالی اته ييندن، گجيل قاپيسينا قدر، تبريز، اهر،کلئيبر،خودافرين، و قارا داغ ماحاليندا عاشيق عبدولعلی سينه لرده ياشايير،عاشيق عبدولعلی نورمال منطيقلی و آرام بير اينسانيدى، سئويملی بير اينسان .آرام کاراکتئرلی. بونا گؤره ده هر بير زامان دومانلی تبريزده عؤمور بويو ياشادی، ياراتدی و عاشيقليق صنعتين و هونرين داها يوکسلتدی.

عاشيق عبدولعلی ده گئتدی. او دا قافيله يه قاتيشدی و آدی آذربايجان خلقينين شيفاهی ادبيياتيندا ثبت اولدو. اونون يادی خاطيره سی و ايناملی ووجودو بيزيم تاريخيميزده حک اولدو.

من ونکوور شهرينده اونون رحمته گئتمه سين ائشيتديم بير لحظه دوردوم دوشوندوم، خيالا دالديم ، فيکره گئتديم و اؤز اؤزومه دئديم ائ وفاسيز دونيا . سونرا اوستاد شهريارين قاليجی اثری ديليمده سسلندی:

حئيدر بابا دونيا يالان دونيادير

سوليئماندان نوحدان قالان دونيادير

هر کيمسه يه هر نه وئريب آليبدير

افلاطوندان بير قورو آد قاليبدير

هر زاددان اؤنملی عاشيق عبدولعلىنين ووقاری و عاشيقليغا حؤرمتيدير. بونا گؤره او اينسان ايللر بويو چاليشدی سازين سسلنديردی و بو صنعتی گنج عاشيقلارا اؤرگتدی. ايندی ده هله قولاغيمدادير. بير گون تبريز شهرينده عاشيقلار قهوه سينده بير دوبئيتی داغچيلارين عئشقينده اوخودو:

بينه لری چادير چادير چوخ گئچميشم اؤزوم داغلار

ايلهامينی سيزدن آليب منيم سؤزوم سازيم داغلار

عاشيق عبدولعلی تورپاق اسيری اولسا دا اونون اثرلری ايللر بويو سينه لرده سسلنه جكدير. تبريزده عاشيق صنعتىنی سئوه نلر و اوستادين دوستلاری بوتون آذربايجاندان چوخ حؤرمتلی بير مراسيمله عاشيقی اؤز ابدی ائوينه يئتيرديلر. عاشيق عبدولعلىنين خاطيره سی ياشاياجاقدير

Posted by: mehran bahari / 1:36 PM

Thursday, October 02, 2003

آی منيم پارلاق اولدوزوم

دکتر براهنی به زبان خودم

حميد داديزاده

سه شنبه ۷ مرداد ۱۳۸۲ – ۲۹ ژوئيه ۲۰۰۳

فلسفه اصلی حاکمان جبار در قطع ارتباط انديشه‌ورزان و پديد آورندگان آثار خلاقه با مردم خبر از نقش آگاهکرانه ادبيات و هنر متعهد در جوامع بشری دارد. در ايران تاريخن استبداد زده نيز دستگاههای ديکتاتوری به انواع لطايف و حيل تلاش در خاموش کردن صدای اين راهيان انديشه داشته‌اند ، اما با وجود انواع فشارها و سرکوبها وتبعيدها آفرينندگان آثار و انديشه‌ورزان ، هر چند بهای گرانی پرداخته‌اند، اما از حرکت باز نمانده‌اند. يکی از اين چهره ها دکتر رضا براهنی است، که تا کنون کارنامه ارزشمند استاد به زبانهای فارسی، انگليسی، فرانسوی، تا آنجا که من ميدانم، گفته شده مگر به زبان خود استاد، زبان ترکی آذربايجانی، زبان ميليونها نفر از مردم آذربايجان، مرز و بومی که رازهای پر شکن آن خمير مايه اصلی انديشه و بن مايه آثار اين چهره شاخص ادب و هنر معاصر است ، جا دارد که اين داستان به کرات گفته آيد و آثار ماندگار او نيز به اين زبان برگردانده شود.
سعه صدر "اخبار روز" در نشر معدود نوشتار من به زبان ترکی آذربايجانی جای قدردانی دارد .

 
پارلاق اولدوزم ادب گويونده
دئسپوتيک نيظاملارين بير فلسفه‌سی وار و او دا ضيياليلاری ، ضيياليلارين نفسينى، کسکين سسينى اؤز ائشيدنلريندن اوزاقلاشديرماقدير. بو جور سيستئملر چاليشير، و چاليشيرلار انتئلئکتوئللرين، ضييالىلارين و سئويملی يارادانلارين ايرتيباطينى خالقينان قيرسينلار، ائله ديل ممنوعييتی٫ فيشار٫ سورگون ٫ حبسخانا بو قونودا معنا تاپير. آمما دؤورون ايستکلری ، زامانين ايقتيضاسی دييشميش و بو گون اينسانلار انفورماتيک دؤورونده ياشايير و اونودولموش ميللتلر ، آيری يئرده دئديييم کيمی، بير کولتورل رونئسانسدا ياشايير و آذربايجاندا بابک قالاسينين توپلانتىسی منيم بو سؤزومه آيدين دليل حئساب اولور، دونيا بير دنيز کيمی دالغالانير و دييشير.

بيزيم ضيياليلاريميز بو گون هاردا اولورسا اولسون، اونلار يوزلر ايلگىيله اؤز آنا يوردونا، آنا ديلينه باغلانيرلار، بو ضيياليلارين بيريندن سؤز آچمالىيام، او دا دوکتور ريضا براهنىدير، دوکتور براهنی نين يازيلاری حققينده چوخلو سؤزلر اينگيليسجه٫ فيرانساجا٫ فارسجا و باشقا ديللره يازيليب و اونون ادبی ژانرلاردا آراشديريجی ايشلری، تدقيقاتی دؤنه دؤنه دئييليب و دئييله جكدير. آمما بيزيم بورجوموزدور بو گون اوستادين اؤز آنا سئويملی آذربايجان ديلينده دانيشاق، واللاه بو ديلده ريشه لر بيرله شير، حيسسلر دريندن قاينير، کؤنوللر تاريخدن خبر وئرير، و يازيچىنين اوره‌ک تئللری ساوالاندان آشير، بوزغوشو گئچير، سارابی گئريده قويور و تبريزه گئدير، يول اوستونده هشتری ماحاليندان بير سولطانا سالام دئيير، سهندين يام ياشيل سينه‌لرينده بير دينجه لير، ائل اوبالارينان گؤروشور، گئنه يولا دوشور٫ گلير گلير و گلير دورمادان. بو يولدا٫ بو دانيشقلاردا٫ بو قوجاقلاشمالاردا بيزيم يازيچی ايلهام آلالی اؤز آنا يوردونون سيرلرين اوره‌يينه يازير . مينلر صحيفه توپلور، انيش يوققوشلاری داهی دوشونجه سىيله دالا قويور٫ خيال يئلکه‌نين هاوالانديرير، يولو داوام ائدير و بير گون بو آنا يوردونون سيرلرين بير باشقا ديلده "رازهای سرزمين من" آدلی رومانيندا يازسين نشر ائتسين.

بو اولدوز آذربايجان گؤيونده پارلير، يولا دوشور٫ بولاق کيمی آخير٫ ايلهامين اينسانلاردان آلير، قولاق آسير، زاماندان مئساجينى آلير و ائليميزين ياشاييشينى گؤرور،کولتورونو آراشديرير، قادينلارين حياتينى نظردن گئچيردير، زامانين آيناسی گوزگوسو اولور. دئسپوتيک نيظامين زنجيرلرينى کوره‌يينده چکير، اؤز آذربايجان تورک ديلينده دوشونور، آمما ياساق و ممنوع اولدوغونا گؤره "فرهنگ مذکر" آدلی کيتابدا زامانينى تصوير ائدير. بو اولدوز اوستاد براهنىدير. بير گون تبريزده دير، تبريز اونيوئرسيته سينده دانيشير، بير گون تبريزين اينالىسيندادير، بير گون حبسخانادان سسی گلير، او بيری گون تئهراندا ياشير، شاهليق دييشير، صفرخانلار حبسخانادان چيخير . بو دفعه دين ساتان فقيه لرله اوز اوزه گلير، يازيچيلار بيرلييين قورولماسينا چاليشير، قاليجی تئکستلر، متنلر دوکومانتلار يازير، ممنوعه يوللارا گئدير، گئنه سسی حبسخانادان گلير، آمما اونون شئعر، ادب و يازی کروانينى بو مانئعلر ساخلايا بيلمير. اوستاد براهنی حبسخانادان حبسخانايا٫ شهردن شهره يايلاق قيشلاق ائدير، قلم اهلينه بير بؤيوک اولگو٫ آذربايجان خالقينا بير ايفتيخار اولور. کانادادا يازيچيلار بيرلييينه صدر اولور، اؤز ريشه لرين درينليكده اکير، گوندن گونه سسی، و نفسی ايستی، اوجا گلير و يوکسه لير. بيز اوستادا اوزون عؤمور و اوغورلار ايسته ييريک

Posted by: mehran bahari / 3:29 PM

Tuesday, September 30, 2003

گردهمايی قلعه بابک کنگره خودجوش مردم آذربايجان

 (به زبان ترکی آذربايجانی)

حميد داديزاده – تبريزی

جمعه ١٣ تير ١٣٨٢ – ۴ ژوئيه ٢٠٠٣

 رنسانس يا هويت يابی ملی را نوزايی فرهنگی ناميده‌اند. امسال نيز همانند سالهای پيشين صدها هزار مردم آذربايجان، با پشت سر گذاشتن تضييقات حاکم راهی قلعه بابک ميشوند تا در اين کنگره عظيم خودجوش ملی شرکت کنند، ملی به معنای واقعی کلمه ، مردم خود خود را دعوت ميکنند، سفره می آرايند، به هنرمندان آذربايجان گوش ميدهند، کنگره‌ای که هم کنسرت موسيقی ملی ميليونها آذربايجانی است، هم اعلام حضور فرهنگی و زبانی اين ملت بزرگ و هم همبستگس صلح آميز،غير خشن ملتی برای احقاق حقوق ابتدايی خويش است.جا دارد که جريانهای سياسی و عاشقان زندگی بهتر و جهانی شايسته تر برای انسانها از اين رنسانس استقبال کنند و در عمل دموکراسی را پاس دارند.

 حميد داديزاده - تبريزی

 بابک قالاسيندان بير نئچه قيسا سوز

 
  تبريز و بوتون آذربايجان اينسانلارينا و داغچيلارينا گوره بابک قالاسی يالنيز بير او جا هوندور داغ يوخ، بير تاريخی اثر، تاريخی ايز ، گئچميشدن نشانه و قرينه لردن کد حساب اولونور. بابک قالاسی بيز تبريزليلره ، منيم اوزومه بيزيم گئچميشيميزدن بير ديری تصويردير، بولود قره چورلو دئميشکن ايسترسن بو گون باشی اوجا ياشياسان ، باخ گور آنا بابالارين نه جور ياشارميش. بابک قالاسی آذربايجانين فخريدير، اعتباريدير. بابک قالاسی بير بويوک ميللتين تاريخيندن نشانه دير. ايز دير.

  بابک قالاسی، يا تاريخچيلر سوزينه گوره بذ قالاسی يالنيز بير اسکی ويران اولموش بينا يوخ ، بير داغيلميش کرپيشدن دوزلميش قالا يوخ، بير ميللتين اقتدارين گوسترير . آنتروپولوقلار يا آرکيولوژلار هر نه فورمادا باخارسالا بو بنايه، آذربايجان خالقينا بو بنا بير ميللتين داغيلميش وارليغيندان نشانه دير، آيکان دير، نئجه کی دده قورقوت، ستارخان صفر خان تاريخيميزدن ايکانلارديلار ، آيدين ،گورکملی و قاليجی.

  بونا گوره ده بابک قالاسی هر بير زامان عزيز سايليب و اونون هر بير قاريش توپراغی، هر بير پارچا داشی و اوردا گويه ره ن نوروزگوللری، داغ چيچکلری، کهليک اوتيلار و گون کوللاری داغچيلارا کندچيلره بيزه گوز ايشيقی کيمی سايلير و تاريخ چيلريميزه و تحقيقات آداملاريميزه بير زنگين خزينه دير. بير ياراديجيليق قايناقی، بير عظمتلی اوردو، بير قدرتلی اعتباردير.

  بورادا بابک قالاسينين تاريخی منظور دگيل، اما بونی دئيم کی او محال، کليبر، اهر، مشکين، قطر سوئی شابيل قارا داغ و ساوالانين اتکلری بير ميللتين طوفانلی ياشايشيندان و ياد مهاجم قوه لرين قاباغيندا مقاوت لريندن گوسترير. ايله بونا گوره ده شابيل گولی، بو پارلاق ايستی سو، داغين دوشونده بابکين اودلی نفسيندن بير نشانه دير. ميتولوژيدا واردير کی و ايللريميزين سينه لرينده سويله نير کی بابکی خلافت قلدرلاری توتوب دهشتليجه‌ اولدوره‌ندن سونرا، بابکين آتی دلی اولور، او قاچير، شابيل گولونه اوزون چاتديرير، شابيلی بير گزير، دولانير، بيله دئير لر کی ساوالانا باخير او يام ياشيل سينه لره سره له نير بير آيها چکير شابيل گولونه گلير، ايستی قاينار سودان ايچير. بو سو چوخ کيمياوی ماده لرله دولودو. سونرا گئدير شابيل گولونون کناريندا آرام توتور، يئره سره له نير و هيچ بير زاد يه‌مير. دئمک اولار کی اوزون سردارسيز گورور و نهايتده باشين سالير و اوردا گوزلرين دونيايه يومور و بابکه و آذربايجان يوردونا قاتيلير و نفسدن دوشور. کندليلرين و آغ ساقاللارين دئديگينه گوره شابيل بابکين آتلارينين بيريسی دی، اونا گوره بو گولون آدی شابيل قاليب.

  شابيل ساوالانين اتکينده دير. بابک قالاسی تاريخدن بير ايزدير. هر ايل مينلر اينسان آذربايجان و ايرانين هر بير طرفيندن بابک قالاسينا يول چکيب و اوز گوروش لرين بوردا تازالاديللار، هيچ بير تعجوب يئری يوخدور. اونلار ايللر بويو اونودولموش و ايندی اوز کيمليکلرين ثبوت ائتمکده ديلر.

  بابک قالاسينين پروگرملاری، آذربايجان خلقی نين بير کنگره سی آدلانديرماق اولار. بو بويوک و شعورلی ميللت، اوزی اوزونه تاريخ و يئنی وارليق يازير. اونلار يوز مينلرله ، اوشاخ بويوک، آنا آتا، ياشلی گنج، اويرنجی، ايشجی، بير يئره توپلانيب، دونيايه اوز وارليغلارين اعلام ائديللر. ايران اسلامی حاکيملری گوزلرين آچيب و بو عظمتلی گنگره يه دقت ائتمه ليدی‌لر. اونلار اوز تاريخين يازير و بو اسکی تاريخه بير صحيفه لر آرتيريرلار. ايگيت بابک آذربايجان خالقی نين آزادليق يولوندا حرکاتينا بير گوزل سمبولدير. آخار سو و جوشغون چای کيمی تاريخده آخير. داشير و ايره لی يورويور. بابک حرکاتی، بابک قالاسی و بذ آدی آذربايجان خلقينين بايراقيدير.

  بو بايراق بو گون بابکين نامينه آذربايجان خالقينين حرکاتينين دوامينی نمايند‌ه ليق ائدير. بابک حرکاتی بير ميللتين تاريخده وارليغين عکس ائدير.بابک حرکاتی زامانيله شکلين دگيشيب، تاريخلری آشيب داشيب بو گوونه گليب چاتيبدير. آذربايجانين ميللتی هر ايل بابک قالاسيندا اوز تاريخی کيمليکينين بير اونودولموش پارچاسينی يئنيدن جشن توتور، وارليغين بير ميللت کيمی اعلايم ائدير. شاعيرلر باياتيلار اوخور، عاشيقلار سازلارين سسلنديرير. اونلار درين دولی احساسلارين اور‌ه‌ک خزينه لريندن پايلير. بابک قالاسی. بير اونودولموش تاريخين دوغولماسيدير.

  بابک قالاسی توپلانتی سينی آذربايجان خالقينا بير رنسانس کيمی ده آدلانديرماق اولار. کولتورل و تاريخی رنسانس. بير ميللت اوز ميللی شعورون بوردا نمايشه قويور. رنسانس سويله ديم، چون کی هر ميللتين اوز اوزونه قايدماسی، يئنی بير حيات و تازا بير ياشايش اولا بيلر، بو رنسانسلا بير ميللت يئنيدن اوز کيمليکين اعلام ائتماق ايستيور، اوز مستقل حضورون اعلام ائدير. بوردا او ميللت باش قالديريب و ديرکت انفرماتيک دورونده دونيايه اوزون اعلام ائدير. سفره لر آچيلير. آذربايجانين گئچميش تاريخی، کولتوری،چشيتلی فرقه‌لری، ديللری، لهجه لری، گئنيش نمايشه قويولور، سفره لر آچيلير، هامی بير بيرين آنير، حس ائدير، و آوازه خوانلار نفسه گلير و بابکين مساجی، اونون ئولدورولمز اثری ديريلير.هر ايل گئچميش ايلدن ديرلی ارکانيزه اولموش بو مراسم تشکيل اولور.

  اما بير سوز ده آذربايجان خلقينين تاريخين تحريف ائدنلره دئيم . سيز بيلين کی آذربايجان ميللتی بير توتاليته دير. بير کمپلکسدير، بير شعورلی پوپلومدير تاريخده ديری و زاماندا آيدين. آذربايجان خالقی بو پرنسيپی دوشونوب و اونا اينام بسله يب، بيزيم بويوک شاعريميز مفتون امينی بويله سويله يير:

 گوی قورشاقی حمايل تک ئونونده

 افقلرده ظفر مارشی چاليران

 تاريخارده افتخارلا وقارلا

 قيزيل باشی گوموش تخته قالديران

 
 ايگيت بابک بوردان آتش آچاندا و شاعر سوزون دوام ائدير.

 
  سون اولوراخ بونا تکرار اشاره ائتمه ليه‌م کی بابک يا بذ قالاسينين حرکاتی خلافت زمانيندان باشليوب و آذربايجان خالقی بو حرکاتی دوام ائتديريب و اوز ديلين، کيمليکين هويتين قوروماق ايچون بو گونه قده‌ر چاليشيبدير. بابک حرکاتی دوام ائدير. بو گون بو وضعييتده و دونيانين بو دوروموندا. تاريخ ، منطيق، دونيا خالقلرين تجربه لری، و اينسانلارين معاصير دوشونجه و درکلری بيزيم يولوموزو ايشيقلانديرير، بيزه باريش سوداسين، دايالوق اصلين، باشقا ميللتلرله همکارليق و احترامی دگرلنديرير. دموکراسی سوه‌ن بير ميللت هر زامان زامانين شانيله دوشونر و ياشار. آت مينيب داغلاردا ووروشماق، تفنگ بئلده قالالاردا قوروچيليک ائتمک يئرين علملر آکادميلارندا تحقيقات ائولرينده چاليشماقا وئريب . بو گون بو گونکو حياتين موجودييتيله باشقا يوللار طلب ائدير. دوشونجه‌لی به‌ينلر و يوزلرجه آذربايجان خالقينين اوغولاری قيزلاری. يا باشقا سوزله بابکين و اولو بابالاريميزين ايگيت اولادی بو گون دونيا حريطه سينده آيق گزير، آراشديرما علم تکنيک عالمنده گنه يازير، يارادير، و علم قافله سينه يارديم ائدير. وار اولسون آذربايجان خالقينين آزادليق يولوندا حرکاتی.

Posted by: mehran bahari / 3:34 PM

Wednesday, September 17, 2003

"از يک سوراخ نبايد دو بار گزيده شوی"٭
نگاهی به وقايع ايران در دهه ۴٠ و ۵٠ قرن بيستم (به زبان ترکی آذری): حميد داديزاده (تبريزی)
جمعه ۷ شهريور ۱۳۸۲ – ۲۹ اوت ۲۰۰۳

بو يازى طرفيميزدن ائديت ائديلميشدير- 21 آذر وئبلاگى

 ادامه نظم فرهنگ موروثی همانند تن دادن به رژيم اخلاق سياسی سنتی و عدم اعتنا به نيازهای انسان فردا جهان ما را در سيکل تراژديها، فاجعه ها و در جازدنها قرار داده است. خواسته های تاريخی وقتی در زمان خويش بر آورده نميشود، همچون گرهه های نگشودنی در روح وروان مردم زندگی ميکند و هراز گاهی ميل به رهايی، انسان درگير در مهميز گرهها و عقده های ناشی ار انحصار استبداد به تکاپو واميدارد تا گرهی را بگشايد و خود را از بار گرن آزاد نمايد، اما گشايشی در ميان نخواهد بود مگر اينکه نيازهای فردا کند و کاو گردد و روح تفکر، ميل به انديشه و تحول در فرد فرد اين انسان سرگردان در تار و پود رژيم فرهنگ سنتی پديد آيد. در اين نوشته، با الهام از کتاب ويليام داگلاس در مورد وقايع ايران در دهه ۴۰.۵۰ قرن بيستم، نگاهی خواهيم داشت به سير اين تاريخ.

 
گلين بو دفعه بير باجادان ايکی دفعه سانجيلماياق

تاريخده بير خاص فئنومنلر، واقيعه لر، يا پديده لر وار کى زامانين کئچيشی و دؤورانين دييشمه سی اونلاری کؤهنه ائتمز. بو واقيعه لر هر بير زامان ديری و هر زامانين ايستکلرىينن آز يا چوخ اويغوندور. هر بير خالقين، ميللتين و هر بير تاريخی کوتله نين ده بير اؤزونه باغلی و اؤزونه آسيلی بير کولتورل، آنتروپولوژيک کاراکتئرلری وار کی او ميللتی باشقا ميللتلردن يونيک ائدير و آييرير. آذربايجان خالقينين قيدمتلی تاريخينده ده بو فئنومئنلردن گؤزه ديير. بوگون کی تاپدالانميش ميللتلرين ميللی اويانيش عصريدير، بيز آيدينجا گؤروروك کی آذربايجاندا بير يئنی حيات، يئنی دوشونجه و بو زامانيله اويغون بير سوسيال اويانيش ايره ليه گئدير. بو اويانيش چوخ حيصصه ده فيکير، انديشه و دوشونجه اويانيشيدير. بو اويانيش بير پروسئس کيمی هر گون يئنی چلنجلر آذربايجان خالقينين اؤنونده قويور. بو اويانيش مرحله سينين بير پيلله سی موعاصير تاريخی و سوسيال واقيعه لری يئنيدن معنا ائديب و دوشونمكدير. بو مرحله ده هر انسان اؤزو ايستر اؤز فيکريله دونيانی تفسير ائتسين. بو اؤزونه قاييديب انديشه مئيدانيندا کيمليک يا خود وارليق درکی، داها دوغروسو آذربايجان خالقينين يونيوئرسال کاراکتئرين و دونيا ساحه سينده اونون بير ميللت اولاراق ايقتيدارين نوماييشه قويور. بوردا دين داعواسی، ايدئولوژی سينيرلاری فاکتور حئساب اولونمور. بو اويانيش مرحله سينده يالنيز هر اينسان کيملييين و يئر اوزونده حوضورون ، اؤز ديلىيله، اؤز آدىيله، اؤز کئچميشىيله، ثوبوت ائتمکده دير. بير آز ديققتله، ايضاح اولور کی بو مرحله ده بير ميللتين آدی، تاريخی، توتاليته سی صحنه يه چيخير. بو وضعييت جمعييتدن متانت، حؤوصله، آغير دؤزوم، کئچميشی عئلمی پارادايملارا دوشونمه يی طلب ائدير. بو عصرين سيناقيندان بو عصرين دوشونجه لرىيله کئچمك اولور.

اونا گؤره بو انديشه، فيکير اويانيشىينان واييلئنت، و دييالوق طرزىيله پروسئس اولور. بو مرحله ده کئچميش تاريخی يئنی باخيشلا گؤرمک چوخ اؤنمليدير. آذربايجان خالقی صاباحا اوميد بسله يير، بو بؤيوک اسکی خالق بوگونه دک ياشاييب، گله جه يه يول آچير، بو غورورلو ميللتين تاريخده آغير ياشاييشی گؤستريب کی "اؤلدو وار دؤندو يوخ" سؤزو بو ميللتله ياراشير. بوگون ميليونلار اينسان آييليب و بو اويانيشين بير کيچيک اؤرنه يی آذربايجانين شهرلرينده ضيياليلارين حرکاتی، وئب سايتلار، بابک قالاسی توپلانتيسی و چئشيتلی درنکلر، گازئته لر و بيرليکلردير. چوخ بسيط ديلده دئسم داها ايستيبدادين يالانينا اينانماق اولماز. فيکير زامانيدير و فيکير عوممانينا قاتيشان آذربايجان اؤز منافئعينه طرف گئدير. اؤزو يازسين، اؤز ديلينه ماددی معنوی، ادبی بديعی اثرلر يارادسين، و دونيانين گله جک نسيللرينه اؤز مدنييتين ترانسفئر ائله سين. دئديييم فئنومئنلردن بيری آذربايجان خالقينين آزادليق اوغروندا ميللييتچيليك حرکاتيدير. بو حرکتين ان اؤنمليسی آذربايجان ميللی حؤکومت دؤورونون حرکاتيدير. بو حرکت ، کی دئموکرات فيرقه سينين آذربايجاندا ايشه باشلاماق تاريخينه عاييد اولور، او قاليجی فئنومئنلردن بيريدير. ايراندا ايستيبداد قوووه لری بو حرکاتی تاريخدن محو ائتمک آماجىيلا، چاليشيبلار تاريخی تحريف ائتسينلر، اونلارين آماجی بودور کی گؤردويو ييرتيجيليقلار و تؤکدوگو قانلار و ائله دييی ظولملرين اوستونه بير پرده آتيب و دؤولتی سانسور سيستئمىيله بو وحشتلی و قارا دوسيه نی خاطيره لردن سيلسينلر. آمما تاريخ ديریدير، آذربايجان خالقی آييق و بوگونکو مقام فرقليدير. پهلوی ايستيبدادينين تؤکونتولری بوگون او تالانلاردان٫ او غارتلردن او ائوی ييخمالاردان تغذيه ائدير. اونلارين اللری آذربايجان خالقينين قانينا باتيب. بوگون بو دودمانين قالانلاری، او ارتشين کاماندارلاری ويليام داگلاسا جاواب وئرمه ليديرلر. ويليام داگلاس نه تبريزليدير، نه ده روس نؤکريدير، او ايراندا بؤيوک ماليکلرله، ميثال اوچون باتمانقلينج، جهانبانی و ديگر باشچيلارلا دانيشيب و سندلری بو گون بيرلشميش ميللتلرين و بيزيم اليميزده دير. آذربايجان خالقی ايسته مير بير باجادان ايکی دفعه سانجيلسين. دوست دوشمن، يازيچيلار، تاريخچيلر و تدقيقات اهلی بو حرکاتين باشچيسی سئييد جعفر پيشه وری حاقييندا چوخ دولو، موستند فاکتلارا ايشاره ائديب و ايکی مووضوعا ديققتله تاکيد ائديبلر :

 ۱-ميللی حؤکومتين پروگراملاری و پيشه ورينين آذربايجان خالقی آراسيندا مووقئعيتيی.
 ۲-ايستيبداد و شاهين سيلاحلی قووه لرينين آذربايجانا واريد اولماسی.

  شوبهه سيز بوگون کئچميشين حرکاتين و اونون مودئلين کوپييه ائتمک يئرسيزدير. من يالنيز بو ايشاره دن آماجيم قارانليق گوشه لری ايشيقلانديرماقدير. بوگون ۳۰ ميليون خالقين ادبی بديعی ساحه لرده چوخ روشد ائتمه مه سی و ديل کولتور ياراديجيليق عالمينده فاقيرليغی تکجه ايستيبدادين نتيجه سينده دير. دوؤلتی تبليغات، رسمی يازيلار هر نه اولورسا اولسون، خالقين اوره يينده کی گيزلی قالان سؤزلر، ايستيبداد زنجيرلرينين آلتيندا ازيلن ميللتين اوغوللاری قيزلاری بوگون بير ميللی اويانيش و يا رونئسانس کيمی حرکتده، آغيزلاری آچيليب و سؤزلر و دئييلمه ميش واقيعه لر بوگون دئييلير. ميليونلار آذربايجانلينين حياتی و چکدييی چتينليکلر بوگون يازيلير و گلن نسيللره تاپشيريلر بير تاريخی امانت کيمی. دوغرودان دا گون هر بير زامان بولوت آلتيندا قالماز، آذربايجانين آتا بابالار سؤزلرينده وار کی"آی داداش سسينى ايتيردين٫ اييين نه جور ايتيره جكسن؟". بو نا گؤره ده آذربايجانين سئويملی عاشيقلاری خالقيميزين اونودولموش سؤزلرين اؤز سازلارىيلان تاريخين سينه سينده حک ائليرلر، عاشيق حوسئين جاوان کی آذربايجانين دهشتلی دؤورونده ياشيردی، آدام اؤلدورن حاکيملره دئيير: "شاه! سن اونودسان دا تاريخ اونودماز صابونلی کندينی٫ دار آغاجينی". او فئنومئنلرين بيری تبريزده قورولان ميللی حؤکومتين پروگراملاريدير. ويليام داگلاس بير امئريکالی يازيچی کی ۱۹۴۹نجو ايلينده ايرانا گلير، ياخيندان آذربايجان، کوردوستان، لوريستاندا دولانير، اينسانلارلا دانيشير، اؤز دئدييينه گؤره، چوخلو موصاحيبه لر آپارير، و سونرا گؤردوکلرين بير کيتابدا يازير. داگلاس آمريکانين عالی محکمه قاضيسيدير، ۳۳ ايل بو ايشده چاليشيب. تکرار سؤيله ييم او نه آذربايجانليدير، نه پيشه وريچيدير، نه روس آداميدير . من اونون يازيسين ايکی موضوعدا بوردا قئيد ائديره م :

الف- پيشه ورينين دؤولت پروگراملاری
 ب- شاه ارتئشی آذربايجاندا نه ائتدی

:ميللی حؤکومتين پروگراملارينى ۹ ساحه ده قئيد ائتمک اولار:

 ۱- يئر رفورملاری، پيشه وری دؤولتی کندچيلرين ان ياخين و اساسلی قوللوقچوسو اولوب. بو دؤولت صاحيب سيز يئرلری کندجيلرين آراسيندا بؤلوب و عوضينده ماليکلرين پايين محصوللاردان آرتيردی. اينسانلار آراسيندا دوستلوغو تبليغ ائتدی.
 ۲- بو دؤولت بؤيوک بانکلاری ميللی ائعلام ائتدی
 ۳- روشوت يئمه يی دؤولت مامورلارينين ايچيندن قالديردی و آذربايجاندا بير امنييت ياراندی کی تاجيرلر و توکان صاحيبلری
گئجه لر ايش يئرلرين آچيق بوراخيرديلار.
 ۴-کندلره سييار کيلينيکلر ياراندی
 ۵-آذربايجاندا غذايی محصوللارين قييمتی فيکس اولدو.
 ۶-ايشچيلرين مينيموم موزدو و ايش ساعاتلاری موشخخص اولدو
 ۷-عام المنفعه ايشلر گؤرولدو، خيياوانلار آسفالت اولدو، مدرسه لر، اونيوئرسيته تيکيلدی
 ۸-بوتون کندلره و اوزاق دوشموش ائللره مکتب تهييه اولدو و آذربايجاندا ايلک دفعه اولاراق ايجباری درس آلماق پروگراملاری ايجرا اولدو. تبريز اونيورئسيته سی و کالئجلر يولا دوشدو و آذربايجان ديلی، ميليونلار اينسانين آتا بابا و آنا ديلی عام پئداگوژی و مطبوعات ديلی اولدو.
 ۹- پيشه وری آذربايجانا اوتونومی فيکرينده يدی. او بير سئياراتيست آدام دئييلدير. او هئچ بير زامان ايراندان آيريلما انديشه سی يوخودو. يالنيز چاليشيردی مرکزی پارلوماندا آذربايجان ميللتی اؤز نوفوسونا نيسبت دئپوتاتی اولسون. اونا دئموکراسينين ايراندا آناسی آد وئرمک اولار.

بو سؤزو مردوم کوچه بازاردا تکرار منه دئديلر "پيشه وری دؤورونده بير کسين بورنوندان قان گلمه دی. راحات ياشاييش، امنييتلی حيات و اينسان کيمی ياشاماق آذربايجان ميللتينه گؤستريلدی" "او زامان کی شاه قوشونو آذربايجانا واريد اولدو، بير چيغيرتی باغيرتی يولا دوشدو. دؤولت عسکرلری آذربايجانا گيررکن تالاماغا٫ قان تؤکمه يه باشلاديلار. هر نه اللرينه گلدی، تالاديلار. روس قوشونو بيگانه اولاراق چوخ ائحتيراملا اينسانلاری قارشيلاديلار. ايران شاهينين دؤولت ارتشی، آد اولاراق، اؤزون آزادليق ارتشی بيليردی، بير ييرتيجی حئيوان کيمی عمل ائله دی. بو ارتش آذربايجان خالقينين اوره يينده ساغالماز يارالار بوراخدي. کندچيلرين خرمنلرين تالاديلار، سونرا اود ووردولار، آروادلارا قيزلارا آزادليق گتيره ن قوشون تجاووز ائتديلر، جماعتين شخصی ائولرين اوبالارين غارت ائتديلر و اوغورلاديلار. ايران شاهينين دؤولتی اوردوسو آذربايجانا نجات مامورييتيله واريد اولدو، آمما اينسانلاری شيکار ائتديلر، قانلار تؤکدولر و اؤزلريندن ويرانليق، اؤلوم و ييرتيجيليق قويدولار. بو ارتشين مامورلاری کندچيلرين مال داوارلارين اوغورلاديلار و اونلاری قارا گونه قويدولار." ويليام داگلاس آذربايجانليلارين سايکولوژيک پروبلئملرينه شاه ارتئشينين قيرقينيندان سورا ايشاره ائدير و بو بؤيوک ميللتين درين ساغالماز يارالارين ايضاح ائدير. هله ايش بوردا سونا چاتمير، آذربايجانين يالقيز آمما باشی اوجا و غورورلو ميللتی، ارتشين پناهيندا اولان بؤيوک اربابلار و اونلارين رحمسيز موباشيرلرىينن قارشيلاشيرلار. بو اربابلار موغول کيمی تؤکولوب آذربايجان کندچيلرين يئرلرين آليب، بو دفعه آغير بهره يئرلره تعيين ائديب و کئچميش ايللرين ده بهره لرين طلبکار اولورلار. يازيق کندچيلر مجبور قالير بوغازلاريندان کسيب، بوغدالاريندان جريمه لری وئرسينلر. تبريزين سويوغو، بوغدانين اولماماسی، اربابلارين رحمسيزلييى، قاچاق بازاردا بوغدانی باها قييمته آليب ساتيللار. کندچيلر سويوق بير طرفدن، ماليکلره آغير بورج بير طرفدن، آجليغا دوشور و او غورورلو ميللت يارپاق يئمه يه جان آتيرلار. آذربايجانين ياشليلاری او گونلردن سؤز آچاندا بئله دئيللر: "الله او گونلری دوشمنه ده گؤرستمه سين. چاراسيزليقدان آغاجلارين ريشه لرين يييرديک." بو وضعييتده ماليکلرين، شاهين نؤکرلرينين بوغدا انبارلاری دولويدو، آمما بو نجات وئره ن ارتش آذربايجان خالقينا روسلار گؤرمه ين ايشی گؤردولر، ميليونلار اينسانی قارا گونه سالديلار. ويليام داگلاس سونرا اؤز کيتابيندا ۱۹۴۷-۱۹۴۸ ايللرينده آذربايجاندا شاه رئژيمينين نؤکرلری سالان قيتليقدان سؤز آچير. ويليام داگلاس ۱۹۸۲ رحمته گئدير، توپراقا تاپشريلير، آمما او يازديغی اثرلر دؤنه دؤنه چاپ اولوب، اوخونور.

بيز باشقا ميللتر کيمی کئچميشين تاريخيندن درس آليب، گلجه يه اينسانی پيلانلارلا يول آپارمالييق. کئچميشده قالماق، کئچميشی کوپيه ائتمک درده دييمز. بوگون ايستيبداد قوووه لري ده بونو بيلير. شوبهه سيز بوگونون قايدا قانونلاری دييشميش و بيز ده بو سورعتلی دييشن پروسئسه قاتيلماليييق. فيکير، دوشونجه و اينسان حاقلارينا وفالی اولماق بوگونون بيرينجی ايشيدير. يول آچيقدير آمما دره تپه لی، يول آچيقدير آمما يوک آغير، يول آچيقدير آمما زامان قيسسا، يول آچيقدير آمما ايش چوخ. نه ايسه ، يول آچيق اولدوغونا گؤره، يولچو يولدا گره ک، يول آچيق اولدوغونا گؤره يولا يولداش، يولا سيرداش لازيمدير. بو يول آذربايجان خالقينين کيمليک يولودور، بو يول بيزيم وارليق يولوموزدور. بو يولدا بيزه يول گئدن لازيمدير. يول اوزاق اولورسا دا، هانسی يولدور سونا چاتمايان؟ بو يولو بير زامان آتا بابالاريميز دوه قاتير کروانلارىيلا گئديب، بوگون يئنی ملزمه لر طلب ائدير. بوگونکو آدام بوگونکو يولدا بوگونون ايستکلرىيله يول گئتمه ليدير. بو يول داها داهی صولح سئوه ن اينسانلارلا گئنيشله نه بيلر. بو يولون چيراغی آذربايجان خالقينين دوشونجه سی فيکريدير. آذربايجان خالقينين آييق فيکير و تاريخی ويجدانيدير. بوگون بو مووقئع گنج پيشه وريلر، آيدين باخيشلار و دؤزملو اينسانلار طلب ائدير. بو يول موقددس بير يولدور، آخى بو يولدا ۷۰۰ ايل قاباق محمد فضوليلر آياق قويوبدور، بو يولا ستتارخان قاراباغيلر جان قويوب، سونرا آيدين يازيچيلار بو يولو ايشيقلانديريبلار. بيزيم بورجوموزدور داهی اينسانلاردان، ايسماعيل شمس کيمی تاريخی کاراکتئرلردن ياد ائدك. بو يولدا يالنيز ظفر چالمالييق. بورا باخ، صفر خان قهرمانينين سسی گلير، او ساده سئويملی اينسانين سيماسی بو يولو صفالانديرير. يولوموز اينسان يولو، ديليميز آنا ديلی، آماجيميز اينسان حاققيدير. يادلار و بيگانه تحقيقاتچيلار دا، ميثال اوچون، ويليام داگلاس بو يولون موسافيرلرين ائحتيراملا قارشيلايير. بو يولو گئدنلری آذربايجان تاريخی اؤز حافيظه سينده ساخلاييب قوروياجاقدير. بو يولا هامينيز خوش گلدينيز. هادی! يولا دوشون، يول اؤزو انيش يوققوشلارين بيزه آنديرار. بو يول بيزيم حياتيميزلا باغليدير. هادی! قول قولا وئرين، يول وئرين، بو يولدا ياقوب ممداوف چارگاه اوخويور، حاجی بابا سه گاه چکير، گنج معليم اوشاقلارا آلفابئت درسی دئيير، يول دوام ائدير، آذربايجان ميللتينين وارليق يولو. يول ايستر ايسته مز دوام ائديب، دوام ائده جک. آی حيات يولون آغير يوکون چکنلر آييق، شابيل گولونون گؤز ايشيغی تک سويوندا، بوزغوشون کؤکسوندن آخان بولاقلاردا بير دينجه لين!. آذربايجانين شئعر ، هونر، ادبی بديعی خزينه لرين داها زنگين ائدين. دئموکرات فيرقه سی، ۲۱ آذر حرکاتی، پيشه وری احوالاتی، شئيخ محمد خييابانی ماجرالاری، تبريز شهرينين دؤزومو، آذربايجان خالقينين آزادليق يولوندا آدديملاری حئساب اولونور. شاعير دئميشکن "قليانلار قورولدور قولتوقلاريندا، چرندابدا دوه چيده، ليغلی آرخلاردا، اوشاقلاری اويناماقدا گؤرورسن. بورا تبريز دير." آذربايجانين مؤهر و نيشانين دونيا تاريخينده يازان شهر .

آتا بابالار، اوغلانلار قيزلار، هر نه چتينليکلره قارشيلاشاندان سونرا، بير ميللتين حوضورون، مووجودييتين، ايقتيدارين، باشاراجيغين و زامانلا اويغونلاشماق شوعوورون تاريخده حک ائديبلر. بو يولو دوام ائتمک گره گ. او زامان بو مدنييت، بير ميراث کيمی گلن نسيللره تاپشيريلسين. بونونلا آذربايجان خالقی دونيا تمددونونده اؤز سسين، اؤز سؤزون ابدی ائده جكدى. کئچميشين تجروبه لری بونو آيدين اولاراق گؤسترير. عئلمی پارامئترلر ده بونو تاکيدن ثوبوت ائدير، هر ميللت تاريخدن درس آلماليدير، و يالنيز اؤز گوجونه گوونمه ليدير . اؤز دنيزی اولا اولا اؤزگه نين گؤلونده اوزماق نه دير؟. کئچميشين خطالارين تکرار ائتمک بير تراژئدی يارادار. ائله ائل اوبادان هارای گلير، بير قودرتلی دالغا حيسس اولونور، ائله بير کی آتا بابالار هارايا گلير، بو سسی من هر بير زامان ائشيديره م، ستارخاندان، ميرجعفردن، اوستاد روشدييه دن، شهريياردان، و باشقا يولوموزون موسافيرلريندن. آی آذری ائليم، چاليشين آييق اولون، ساييق اولون، "بير باجادان ايکی دفعه سانجيلمايين". يولونوز اوغورلو و گله جه ييز ايشيقلی اولسون!.

٭ نقل به معنی از يک ضرب المثل آذربايجانی

Posted by: mehran bahari / 3:29 AM

Tuesday, September 16, 2003

وورغونو دا سالار يادا دوز ايلغارلي بيزيم داغلار

 سوژه کوهستان در ادب و هنر ترکان آذربايجان

• نگاهي کوتاه به ۱۵۰۰ سال شعر "اوغوزها" که دربرگيرنده تاريخ ترکان آذربايجان نيز هست، جايگاه کوهستان را در ادب ترکان و نقش کوهها را در شکل دهي فرهنگ، و روح و روان مردم آذربايجان نشان ميدهد.

 حميد داديزاده (تبريزي)

یکشنبه ١۳ مهر ١٣٨٢ – ۵ اکتبر ٢٠٠٣
 (۲)
 اين متن کامل نوشتاري است به زبان ترکي آذربايجاني در زمينه برسي سوژه کوهستان و جايگاه آن در ادب و هنر ترکان آذربايجان. کامل، از منظر اين نوشتار، و گرنه سخن سر دراز دارد. خواننده در اين نوشته هممراه نسيم روح بخش کوهستان به اوجها ميرود، از ديار بابک خرمديني ميگذرد، با ايلها و اوباهاي آذربايجان، که هنوز به شيوه کوچ نشينان باستاني زندگي ميکنند،، آشنا ميشود، با دلهاي پاک و سفره‌هاي همواره گشوده اهل کوه پيوند مييابد.و اندکي از زندگي پر دغدغه ماشيني آسوده مي‌شود .
  در اين بخش اشاره‌اي نيز شده است به نامهاي دو تن از دلاوران کوهستان، که اولين آذربايجاني بودند با موفقيت توانستند مرتفعترين قلل هيماليا را فتح کنند، و نام خود را در تاريخ ثبت نمايند. "حسين هراستي"، کوهنورد معروف، مجرب و شناخته شده تبريز، اين انساني که پس از فتح قله در بازگشت، به نجات جان دوستش مي‌شتابد،و در پرتگاهايي از يخچالهاي دست نيافتني ، به کوه مي پيوندد. "محمد اوراز"، از سولدوز آذربايجان نيز، بدون استفاده از کپسول اکسيژن ، قله اورست را فتح مي‌کند، اما در راه بازگشت دچار سانحه بي بازگشت مي‌گردد. به قول نويسنده‌اي "آنان از قله‌اي به قله ديگر شتافتند،و نام موطن خود، آذربايجان و ايران را زنده کردند و قله انسانيت را نيز گشودند.(يادشان همواره گرامي باد)
  نگاهي کوتاه به ۱۵۰۰ سال شعر "اوغوزها" که دربرگيرنده تاريخ ترکان آذربايجان نيز هست، جايگاه کوهستان را در ادب ترکان و نقش کوهها را در شکل دهي فرهنگ، و روح و روان مردم آذربايجان نشان ميدهد. کمتر شاعر يا هنرمندي يافت ميشود که از چشمه‌ساران زلال جاري در سينه کوهها الهام نگرفته باشد و هنگام پديد آوردن اثر هنري خويش دلي در کوهساران و سر و سري در دامنه هاي سبلان، سهند، بزغوش، کئچي قالاسي، سامبران، سلطان سنجر، ميشو داغي، بهلول داغي، قافلانتي، و قيز قالاسي نداشته باشد. بنابراين براي شناخت فرهنگ اصيل هر ملتي و درک ويژه‌گيهاي رفتاري و خصايل آن ملت، شناخت خواستگاه و پس زمينه‌هاي زيستي ضروري است. کتاب با ارزش آقاي آنار، مسئول کانون نويسندگان جمهوري آذربايجان، زير عنوان "۱۵۰۰ سال شعر "اوغوز"" بهانه تهيه اين نوشتار است. مطالعه جايگاه کوهستان در ساخت و پرداخت ادب آذربايجان تز بزرگي است، چرا که خمير مايه زندگي هنري خلاقان فرهنگي ملتي را تشکيل ميدهد. بويژه که نيل به مرحله هارموني انسان با طبيعت و درک زبان و فرهنگ کوهستان سرچشمه و سرمنشا خلاقيتهاي بشري بوده است که در مواردي زيبايي‌هاي مسحور کننده اين قبيل آثار در افق افسانه ها سير ميکند. داستانهاي کور اوغلي و ديوانگان ستيغهاي چنلي بئل و زندگي بابک خرمديني و ياران او در کوههاي بذ قالاسي و آثار بکر و زيباي فولگلوريک عاشقان آذربايجان همه و همه رنگ و عطر و صبغه دامنه‌هاي کوهستانها و آرزوهاي ملت بزرگ و زحمتکش آذربايجان را در سينه دارد. غليان مردم در قلعه بابک ،و سرازير شدن پير و جوان به کوههاي اطراف کليبر در آذربايجان، هر چند هم به بهانه يادآوري سردار بزرگ آذربايجان باشد، خبر از همان خصيصه زيست_فرهنگي اين مردم و ويژگيهاي آنتروپولوژيک آذربايجانيهاست. حتي هنرمندان سرشناس و چهره هاي نام آوري چون دکتر رضا براهني، اين فرزند برومند تبريز، که آثارش را عمدتا به فارسي خلق کرده، سوژه‌هاي و بن مايه هاي رومانهايش. از قبيل "رازهاي سرزمين من" از جاي جاي کوهها و ارتفاعات اين مرز وبوم نشات مي‌گيرد.
 داغلارينين باشي قاردير قلل کوههايش پر برف است
 آغ ئورتوکون بولوتلاردير ابرها چون چادر سرت سفيدگون است
 بويوک بير تاريخين واردير تاريخ بس درازنايي داري
 آذربايجان_آذربايجان (شعر ترکي از صمد وورغون)
 ***********
 "آي داغلار سنده گوزوم وار آي کوهها چشم به شما دوخته‌ام ،
 آي منده درده دوزوم وار آي من در برابر درد و غم تحمل دارم،
 خبر وئيرين يار گلسين خبر دهيد که يارم از راه بر سد،
 آي اوره‌ک دولو سوزوم وار. آي، قلبم پر از حرف و سخن است
 ***********
 بو داغلار اولو داغلار به کوههاي سر به فلک کشيده بنگر
 چشمه لي سولو داغلار کوههاي ير چشمه و پر آب
 بوردا بير ايگيت اولوب اينجا قهرماني مرده‌است
 گوي کيشنه‌ر بولوت آغلار از غمش آسمان زوزه مي‌کشدو ابر ميگريد.
 
  هر ميللتين وارليغيندان، کيمليگيندن سوز آچاندا ، ان اول او ميللتين اراضيسي، توپراقلاري و ياشانتي طرزيلري فيکره گلير. هر ميللت يئر اوزونده اوز اقتدارين، حياتين بو ياشانتي طرزيلرله و اونون ارزشلريله دوام ائديب و تاريخي واقعه‌لر ، تراژه‌ديلردن ساغلام چيخيب، اوزون يئر اوزوزنده تثبيت ائديبدير. آذربايجان ميللتيندن ده داغلار و قوش قونميه‌ن قالالار بير سمبل کيمي خاطره‌لر دفترينده ياشاير. داغلارين ماجرالاري، داغلارين قالالارين تاريخينده سوزلر و بو ميللتين يارالي سينه سينده او داغ سيرانگاهلاريندان سيرلر وار. داغ سوزو گلنده اوره‌ک داغلانير، روح صفالانير، ائيله بيل کي اينسان بير قاناد آليب، اوچماغا گلير. بير گوزلليک بو داغلاردا و اونلاردان آخان بولاغلاردا وار کي هر داريخميش و حياتدان بزميش انسانا آرامش و اوره‌ک قووه‌سي باغيشلير. داغلار گوزللر سيرانگاهي اولوب و اوردان آخان چشمه‌لر بيزيم سويداشلاريميزا ياشاماق منبعي اولوبدو. آخي بيزيم چاليشقان آنالاريميز آتالاريميز بو داغلارين کوکسونده ديريليق آپاريب وقرينه‌لر ياد و مهاجم دوشمنلرين ئونونده دايانيبلار. مثال اوچون تبريز اهاليسنا، تبريز گنجلرينه ميشو داغي، ميشو داغينين دورت ياني، يام کندينين سرين بولاغلاري بير ديري حيات کيمي دير. داريخيسان گل داغا، خسته سن دوش يولا ديرماش داغا، روحون قاراليب، گل بير هاوالان گوي زنگي کئچي قيران داغيندا، باشون آغرير، دور دوش يولا، گئداخ قبله داغينا. تبريز اهلي بو داغلارلا برابر ياشيوبدير. اونا گوره‌ده هر هفته مينلر داغ عاشيقلري اوجا سسله اوخويور:
 "آي داغلار سنده گوزوم وار،
 هر درده منده دوزوم وار،
 گئدين دئيين يار گلسين،
 آي اوره‌ک دولو سوزوم وار.
  آذربايجان تورپاقينين، آذربايجان ائلينين تاريخي، بو داغلارلا وراقلانيب، انيش يوققوشلاري بو داغلارلا کئچيريليب و بو گونکو دونيايه بو يوللاردان گيچه‌رک آدديم قويوبدور.
  تاريخ بويو آذربايجان ميللتينه چوخ يول‌لار باغلانيبدير. اونلارين اوزونه هر يولدا باغلانسادا، داغلارين يولو آز چوخ آچيخ اولوبدي.اونا گوره "وور داغلارا سوزو" هر بير زامان بيزيم آراميزدا ياشيور. داغلارين گوروشي بير جوره زيارتده آدلانا بيلر. بو يول نه گوزل يولدي. بو يول هر بير زامان آچيق، و هر بير عشقلي انسانا داغلارين يولو قوشلارين نغمه‌لريله بزه‌نير، و بولاغلاري اوردان کئچن مسافرلره مرمرکيمي اوزون گوسترير. گور بيزيم استاديميز ساوالان اتکينده "چشمه‌باشينده (سر عين) قوناق اولاندا، اوز شاعر دوستيله نه جور گوروشور:
 بولاق کيمي ائل نغمه سين پيچيلدار،
 اوره‌گينده دالغالانار آرزولار،
 بو شعريمي مندن ساخلا يادگار،
 ساوالان داغي دير داياغين اوغلوم _ شهريار اولوبدر قوناقين اوغلوم.
 
  داغلار ميليونلار آذربايجانليه هر زامان داياق اولوب ، داها دوغروسو، بويوک تورک کوتله سينه داغلار حيات قايناقي، دوزوم و ووروشما سنگري اولوب، تاريخله برابر، آذربايجان تورکلري داغلارلا ان ياخين علاقه ده اولوبلار. بونا گوره آذربايجانين يازيلي و شفاهي ادبياتيندا داغلار بير آنايا اوخشاديليب، بير آنا کي اوز سينه سينده بويوک آذربايجان ائلين بئجرديب ، اوز بالاسي کيمي اونلارا سود وئريب، قرينه‌لردن کئچيرديب، و بو گونه_دک ياشاديبدير. ائله بونا گوره آتا بابالاريميز، آغ بيرچکلي آنالاريميز آند ايچنده، داغلارا آند ايچيب و طبيعتين بو گوزل نعمتينه بير مقدس آنا کيمي باخيبلار.
  بير ياخينليقدا بو ايکي آنانين آراسيندا وار. آنا طبيعت و عزيز آنا. هر ايکيسينين سينه‌لرينده حيات عشقي لبه‌لنير. آنا يوردوم، آنا طبيعت و آغ بيرچکلي آنام منيم، من بو ايکي آنانين دامنينده بوي آتميشام، داغلار آذربايجانين غرورلي تورک ائلينه ياراديجيليق قايناغي دا اولوب. شاعرلريميز داغلاردان الهام آليب، ائل اوبالاريميز داغلارين يام ياشيل سينه‌لرينده مال داوارلارين بئجرديب و حياتا دوام ائديبله. دئمک اولار کي آذربايجان خالقينه داغلار داغ کيمي داياق اولوب و ولکانلار اوز اودلي سينه لريندن بو بويوک ميللتين آغير گونلرين و اودلي اوره‌کلرين ترنم ائديبلر.
  آذربايجانين ژئو پوليتيک قورولوشي، و اراضي استروکتوري بير جوره داغلارلا بزه‌نيب کي بو ميللتين شاعرلري داغلاري اوزلرينه هر بير دوستدان ياخين حساب ائديبله. دليلسيز دگيل که آذربايجانين تاريخي قهرمانلاري، ميتولوژي کاراکترلري و گرگين دؤيوشنلري داغلاردا قالا تيکيب و داغلاردا پناه توتوبلار. هله چنلي بئلين دليلرينين سسي قولاغيميزدادير. ايندي ده کوراوغلو بير ايگيت قهرمان تک آذربايجان ميللتينين آراسيندا داغلاردا ياشيور. "
 "چنلي بئل ئولکه‌م،
  هر يئري محکم محکم،
  قوش کئچه يبلمز بو يئرلرين اوستوندن،
  قصد ائده بيلمز بو يئرلره هئچ بير دوشمن"
  داغلاردان بير به بير سوز دئسمسه، ايش چوخ اوزونا چکه‌ر. يالنيز تبريزين سهند ساوالان داغلاري بو گون ديللرده ازبردير. بو ايکي اوجا هوندور داغ او قدر بو خالقين اوره‌گينده يئر آليب، کي آذري عائله لري اوز اوشاخلارين بو ايکي آدينان آدلانديريرلار. بو داغين وقاري شهريارين تکجه "سهنديه" شعرينده ادبي بديعي فورمادا گوستريلير و بو پوئما منيم سوزومو ثبوت ائتمکده کفايتدير.
 "شاه داغيم ، چال پاپاغيم، ائل داياغيم، شانلي سهنديم،
 باشي طوفانلي سهنديم....
  آد آلير سندن او شاعير کي سن اوندان آد آلارسان،......
 باش اوجالديقدا دماوند داغيندان باج آلارسان ،
 شئر اليندن تاج آلارسان.
  بوردا آذربايجانين بويوک ئولمز شاعري، "بولوت قره‌چورلو"يه اشاره ائدير. استاد شهريار سهنديه پوئماسيندا او شاعرين "سهند" تخلوصون قيد ائتمکله، سهند داغينين وقارين، عظمتين و ائل اوبا ايچينده اهميتين گوسترير. شهريارين "سهنديه" شعرينه بير کيتاب يازماق اولار، بو داغدان گوز ياشي تک آخان بولاغلار ، بو داغين الوان دوزلرين ، سهنديمين متانتين و اوردا ييلاق ائدن اوبالارين ، و دسته دسته داغچيلارين سهند، سلطان و جام داغينا گئدمه‌لري قورتولمين حکايه‌دير.
  سونرا سهنديدن سوز دئين ساوالانا يول سالماليدي. اولار مي سهند ساوالان سيز قالسين؟ يالقيز اولسون.؟
 "نا واقتاجان دخمه‌لرده کيجلمک
 دلي کونول چيخ بو داغدا هاوالان
 پيلله پيلله سس وئره جاخ عشقيله
 ان اوجا داغ ان قوجا داغ ساوالان
  مفتون اميني دانيشير، بوراسي ساوالاندير، بو داغ نه يوکسک داغدير. ساوالان داغيندا ايگيت بابک آتش آچيبدير. بو داغ هر ايل مينلر آذربايجانليه زيارت يئري، الهام قايناقي دير. ائله اونا گوره ده تبريز داغچيلارينين بير سوزو وار: هاردا اولسام گله‌رم، ساوالانيم سسله مني. دئمک اولار کي بو داغلار بيزيم خالقينن ياشيوب و اونلارا چوخ ياخين يولداش حساب اولونور.
 بيزيم سهندي نن ساوالانين آراسيندا بير باشقا داغللاردا وار. آخ اولارکي ساوالاندان سوز آچاسان، يول اوسته بوزغوشا دئيميه‌سن.؟ خير. ائله اونا گوره بيزيم ائلده بير سوز وار کي :
 اوجا داغلار بير بيريني گورر لر
 گوروشلرين باخيشلا گونده ررلر.
  بو سوزلرده درين حکمتلر وار . ائليميزين بويوک انسانلاري هر بير زامان گله‌جکي گوروب و اونا اويغون پلانلارا دوشونوبله. اونلار بويوک داغ کيمي دوزوب و باشقا ذيروه‌ده اولان داهي انسانلارلا تدبيرلي ياشيوبله.
  ساوالان اوز چتري‌نين آلتيندا هرم و کسرا داغين آليب و يوزلر دوم دورو گول و گوز ايشيقي کيمي بولاغلار اوردان کئچن قوناقلاري قارشيليور. بو داغلاردا ييلاق قيشلاق ائده‌ن ائل اوبالار قرنلردير کي او بدوي ياشايشلارين دوام ائديب و داغلارين دوشونده حياتلارينا سامان وئريبله.
  داغلارين چوخ اطرافلي سيماسي وار. داغلار چوخ سوزلودور. قلبي آييخ و ايچري گوزو آچيق اولان انسانا داغلارين يوکسکلييي ، دره‌لرين درنلييي، اوردان آخان اود کيمي ايستي سولار بويوک مساج گونده‌رير. بو ايستي سولار داغلارين هنيرتيلي اوره‌کيندن خبر وئرير.
  داغلار دا، سيخ اورمانلاردا بير اونملي فاکتدا گوزه دئير، او دا هارمونيک ياشايش دير. داغلاردا چشيتلي گوللر، الوان چيچکلر، بير بيري‌نين کناريندا هارمونيک ياشيورلر. آذربايجان ائليميز داغلاردا اولان هارمونيک حياتدان بويوک درس آلماليديلار. هر گولون بير رنگي، هر چيچکين بير عطري، هر دره‌نين بير طعميده سويو وار. بو وضعييت سوسيا توپلومدا دا کئچرلي‌دير. امما داغلاردا طبيعي حيات بو تفاوتلرله هارمونيک ياشيور ۰ بيز آذربايجان ائلي داغلاريميزين بو هارمونياسيندان اوريشمه‌ليوخ. بو داغلاردا خزينه لر ياتيب. عاشيقلارين سوزون بو باياتيدا اوخويون :
 "بو داغلار اوجا داغلار،
 چاتيب باش باشا داغلار،
 بوردا بير ايکيت اولوب،
 گوي کيشنر بولوت آغلار.
 محمد راحم، آذربايجان رسپوبليکاسينين تانينميش نماينده‌سي اوز ياهار شعرينده داغلاردان بئله تعريف ائدير:
 "باهار گلسين
 
 "گوزل باهار، گوزل باهار
 يوردوموزا تز گل باهار!
 گل اويانسين سيخ مئشه‌لر
 ياسمن‌لر، بنوشه لر
 گليشينله‌عطر ساچسين
 آلما امرود چيچک آچسين.
 
 بو دوزلرده، بو داغلاردا
 ياشيل دونلو بوداغلاردا
 گوشلار شيرين نغمه‌دئسين
 حيات ورسين خوش نفسين
 برکتلي تورپاقلارا،
 مهربانسان اوشاقلارا."
 
  لاتين آمريکا يازيچيسي، گابريل گارسيا مارکزين سوزونه گوره داغلار بير تاپماجادير. اوردا بير مجيک و معجزه وار. بير اوره‌ک اچان روح کيمي نسيم وار. داغلار آذربايجانين باياتيلاريندا دونه_دونه يئر به يئر گلير و آذربايجانين جمعييتي بو داغلاري بير مقدس آبده کيمي عزيز سانيللار.
  صمد وورغون اوز آذربايجان شعرينده، آذربايجاني داغلارينين خصيصه_ سيله تانيديرير. او داغلارين رولون آذربايجان ائلينيين حياتيندا نه اولدوغونو چوخ ليريک بير تکستده ايضاح ائدير :
  "داغلارينين باشي قاردير
 آق اورتوکون بولوتلاردير،
 اوزون بير تاريخين واردير،
  آذربايجان،آذربايجان ."
  آذر اوغلو اوز شعرينده تبريزدن يازاندا سوزون بويله باشلاير:
 "باشي سهند چالمالي،
 اته‌گي آجي چايلي ،
 قوزه‌يي قار عطرلي،
 گونه يي چوبان هارايلي،
 دوبدورو کهريزيم منيم،
  تبريزيم منيم."
 داغلار عاشيقلارين سوزونده‌ ده هر ادبي ژانردان چوخ استفاده اولونوبدير. عاشيقلارين سازلاري داغلاردان آشان قويون قوزونون هارمونيسيلن سسله‌نير. بو سازلار دره لرده جوشان سئللريله هم‌آواز اولور، و دوغروداندا بختيار وهابزاده دئديگي کيمي آذربايجان موقاملاري آذربايجانين قيزيل داغلاريندان، گونشلي يوردلاريندان نشئت تاپيرلار.
  داغ لغتي آذربايجان ديلينده
 
 داغ بير اصيل ترک لغتيدير. آذربايجانين خالقينا داغلار بير ديري ، روحلو يول يولداشي حساب اولوب. آذربايجان خالقينين ميتولوژوسوندا طبيعتين روحو وار. او آنا کيمي ياشاير، و داغلار طبيعتين يوکسک نيشانه_ سي کيمي دير. داغلار اوره‌ک لرينده درين اود و حرارت داشيورلر. داغلارداکي ولکانلار بو داغلارين اوره‌ک داغي کيمي حساب اولور. ايله اونا گوره‌ده بيزيم عاشيقلاريميز بو "داغا" تکرار اشاره ائديبلر.
 داغلار داغيمدير منيم،
 غم اولاقيمدير منيم،
 دينديرمه قان آغلارام،
 يامان چاغيمدير منيم.
  بوردا "داغ" لغتي اورک اودو کيمي معنا اولونور. نظره گلير کي فارس ديلينه ده آذربايجان ديليندن امانت آلينيبدير. اوره‌ک داغلاماق، يا "اوغول سنين داغيوي گورمه‌يم"، و آيريلاري بو کونودا ديليميزده ايشله نير. داغ لغتي عوام عالمينده قدرت معناسي دا وئرير. بيزيم گونده‌ليک دانيشيقيميزدا چوخ بو مثل ايشله‌نر:
 دالوندا "داغ" کيمي دورموشام.
  بيزيم آتا بابالاريميز داغلاري اوزلرينه هر بير کسدن ياخين ، هر بير يولداشدان صميمي و وقارلي تانييرلار. اونا گوره ده بيزيم ديلده "داش"کلمه‌سي داغينان سينونيم (مترادف) اولوب. سر داش کلمه سي ده گرچک‌ده بو معنادا ديللرده ازبر اولوب. هر گون بو سوزو، يا حکمتلي اوگودو ائشيديروخ کي: "آي اوغول دردين اغياره سويله مه، گئت درديوي داغلارا دئه." داغين بير آيري سمبولي دا "مقاومت گوسترمک " و قار، ياغيش قارشيسيندا دايانيب ، اوز حياتينا آنا طبيعتده دوام وئرمک دير. اونا گوره چاليشان آنالاري ، قهرمان آتالاري، دوشوب، چيخان قيزلاري و انسانلاري خالق ايچينده داغا تشبيه ائدرلر.
  داغلارين محکم دايانماسي، سخاوتي، بولوتلارين داغلاردان ياغماسي ، چايلارين داغ سرچشمه لريندن باش آليب گئتمه سي داغلارا بير سخاوتلي کاراکتر خالق آراسيندا وئرير. بونا گوره ده داغلارين دوشونده ياشايان ائللريميز هر بير زامان داغلارا آند ايچيب و بالالارينا داغلارين دوزومون مثال چکيبلر.
  ايله اونا گوره بويوک انسانلاري داغا اوخشاديب و اونلاري قوجالمه_ ين و ابدي سانيبلار. بو شعر معناده او دوشونجه‌ني داشيور:
 اوجا داغلار بيربيريني گوررلر،
 گوروشلرين باغيشلا گونده‌ررلر.
 داغلارا قوغوشان آذربايجانليلار
 مني بينه‌دن بسلدي، داغلار قوينوندا، قوينوندا،
 تولک طرلانلار اوينادي،
 داغلار قوينوندا، قوينوندا.
  قانيندا، جانينذا، جيسمينده، روحوندا اولان داغلارين داغي ، آذربايجانليلارين دسته_دسته داغلارا چکيليب و داغچيليق گروپلاري يارادماخدا، بو آنتروپولوژيک نيشانه دن خبر وئرير. ايراندا، آذربايجان داغچيليقين پايتختي اولوب، تبريز، اردبيل و باشقا آذربايجان شهرلرينين داغچيلاري بو ايشده اوز ليدرليق و چولچولوقلارين ثبوتا يئتيريبله. دونيانين ان اوجا ذيروه‌لرينه گئدنلرين ايراندان هر ايکيسي آذربايجانلي اولوب. باشقالاريدا تبريزدن اورست ذيروه‌سين فتح ايله يب، امما تاسسفله، بويوک ، تانينميش داغچي، او گوزه‌ل انسان، حسين هراستي، هيماليا داغينين ذيروه‌سين فتح ائدندن سونرا ، يولداشينا يارديم ياپاندا اوزو ده جاندان گئدير، و توپراقلارا قووشور. ايکينجي آذربايجانليدان ياد ائتمم لازيم، او "محمد اوراز"، قارا پاپاق، سولدوز تورکلريندن دير. بيرينجي اينسان آدين تاريخده ثبت ائتدي، کي کپسولسيز، اوه‌ر‌ستين ذيروه‌سين فتح ائتدي.
 بو ايکي آذربايجانلينين رحمته گئتمه‌سي بوتون داغچي آذربايجانليلاري محزون ائديب ، شاعيرلريميز اونلارين داغا قووشمالاري حققينده سوزلر، شعرلر دئيب و هنر ياراديبلار:
 آرازدا "صمديم" وار، اوه‌رستده "اورازيم
 بير قايديب دالا باخسام، هيمالايادا "هراستيم".
 بير آيريسي بئله دئير:
 "قوجا قارتال نه گزيرسن،
 داغلار قوينوندا_قوبنوندا،
 بالا گوردوم آتاسي نين،
 آغلار قوينوندا قوينوندا.
 ________
 آزاقلي، ياز، ديله گلمز،
 اوچدو بولبول گوله گلمز،
 گئچن گئچدي، اله گلمز،
 چاغلار قوينوندا، قوينوندا."
 بو شعر محمد اورازين روحونا تقديم اولور. شعر آذربايجانين گورکملي شاعري، عاشيق ميکائيل آزافلي دان دير.
  حسين هراستي، ايللر بويو تبريز داغچيلارينا يوخاري کاليته‌لي داغ باشماغي تيکيب، داغچيليقدا، اينسانليقدا ذيروه‌لر فتح ائتدي. اونلارين آدي آذربايجانين داغلاريله ياشياجاقدير. "محمد اورازين" رحمته گئتمه‌سينده، "نويد آذربايجان" گازته سي، بير جان ساغليغي سوزونده، او اولو انسانين حققينده بويله يازير:
 "وطن اوغلو بو ايکي سوز دوداقلاريندا يانديقجا
 هر اوره‌گين تئللري ده غملي_غملي ساز توتور،
 وطن مولکو اوز اوغلونو آنا کيمي آندقجا،
 آغير داغلار فيکره گئديب اوز قلبينده ياس توتور."
  دوغروداندا دئمک اولار کي داغلاردا بير معجزه کيمي بير زاد وار. گابريل قارسيا مارکز، لاتين امريکا يازاري داغلاري بير عجايب الهام چشمه سينه اوخشاديب. دوغروداندا کيمدير کي داغلارين سيرانگاهلاري اونو نشئيه گتيرمه سين، يا داغلاردا اولان جاذبه و کميستري?ﾴ?chemistryﾴ ?ﾴ اونلارين روحون يوکسکلره قالديرماسين.
 بير آز ديقتله معلوم اولور که آذربايجاندا داغلارين نه موقعييتي اولوبدور. قارا داغ، ساري داغ، يانيخ داغ، ميشو داغي، قيزيل داغي، و چشيتلي آدلاردا، داغلار آذربايجان تورپاقلارينا بير بديعي بزه‌ک کيمي اولوبدير.
 قارا داغ
 بو تايدا دير اهر مشکين قارا داغ،
 اوتايدادير شکي، شيروان، قاراباغ ،
 آراز آييريبدي ايکي قارداش آراسين .
  آذربايجانين قاراداغي اوزو بير خاص ژئو پوليتيک استاتوسي وار، که اولو داغلارلا، سيخ اورمانلارلا، قوش قونميه‌ن قايالارلا ترکيب اولوبدور. قارا داغ و اوردا اولان اوجا ذيروه لر يوزلرجه شاعير، قوجامان عاشيق و يازارلارا مسکن اولوب. عاشيق عبدولعلي رحمتليک، عاشيق حسن، و يوزرجه باشقالاري بو داغالردان قالخيبلار. ايللر بويو بو ماحالدان آذربايجانين باشقا شهرلرينه ساز و سوز اوستادلاري يوللانيب و قارا داغ اوز آدين، اوز نيشانين و اثرين بيزيم ادب و کولتوروموزده بوراخيبدير. آيري سوزله دئمک اولار کي قارا داغين داغلاري آذربايجانين ساز وسوز اوستادلارين اوز سينه سينده بويودوب و اونلارين اورکلرينده عشق داغين اريديبدير. ائشيدين بير حورمتلي معلمدن، قوجامان اوستاددان ، کي او نئچه نسيل آذربايجانين ضياليلارين تربيت ايليوب. او حورمتلي انسان "فريدون قره چورلو"، هر بير زامان شهردن چيخيب داغا يئتيشنده بيرينجي سوزو اوجا گوزل سسيله بو اولاردي:
 "سلام داغلار، خوش گورديک سيزي." سورا بير قارا باغ چئکردي. او داهي انسانين داغلارلا گوروشمه‌سي و راز ونيازي هله ده مني ياشادير. بو اينسان اوزو ده قارا داغدان الهاملارين آلميشدي ، ايللر بويو قارا داغين کندلرينده گزيب، دولانميشدي.
  آذربايجانين عاشيق موسيقي ژانريندا دا قارا داغ يوکسک رل اويناييب، و قارا داغين داغلاري، الوان چوللري، و گوز ياشي کيمي بولاغلاري قلم اهلينه، موسيقي يارادانلارينا و عموم خالقه، قايناق منبعي اولوبدور. بو ماحالدا داغلارين اعتبارينا گوره بير روح وار اوره ک آچان، بير معنوي قووه وار حيات باغيشلايان، و بير اصالت ? ?authenticity وار گوزه گلن.
 قارا داغدا تالان وار،
  زولفون يوزه سالان وار،
 گئدير سن تئز قايئد گل،
 گوزو يولدا قالان وار.
  عباس بارز، قوجامان شاعير، اوز آنا يوردو "قارا داغ" حققينده گوزل شعرلر يارادميش، بورادا اونون بير نمونه سينه اشاره اولور:
 "آزادليق سنگري آي قوجامان داغ،
 قودوز غاصيبلردن آي باج آلان داغ
 آدي تاريخ‌لرده هئي اوجالان داغ
 دوشمنه بير بويوک بلا، هئشته سر"
 سونرا شاعير قارا داغين اينجه صنعت جوهري، اونون هنرلي تورپاقي، يارادان انسانلارينا اشاره ائدير:
 "هئيکل‌لر يونوبور سن‌ده طبيعت،
 هنر معناسي‌سان سن اي حقيقت،
 هر داشين بير دمنيا دقت، ظرافت،
 هر سسين بير عالم نوا هئشته‌ سر."
 عباس بارز قارا داغين انتلکتوئلليق خصيصه‌لرينه، قارا داغين هنر ظرفييتينه، اونون "عاشيق جبي" کيمي استعدادلي ياراديجيليق صاحيبلرين، ياددان چيخارتمير. بير آيري يازارا دا اشاره ائديم:
  دکتر فرزانه، بو فولکلور استادي، و آذربايجانين ديل و فيلولوژي پروفسوري داغلارين سوژه‌سين باياتيلار قاليبيندا ذکر ائديب، يوزلر ديللرده ازبر اولان ائل باياتيلارين آذربايجانين شفاهي خالق ادبيات ژانريندان چيخاريب، بيريئره توپلاييب.
 بو داغلار قوشا داغلار،
 چاتيب باش باشا داغلار،
 بوردا بير ايگيت اولوب،
 گوي کيشنر، بولوت آغلار.
 .............
  او اوستاد توپلايان باياتيلارين بعضي سي عاشيقلار سوزونده تکرار سويله نيب. مثال اوچون، عاشيق هاوالاريندان بيريسي، دوبيتي آدلانان هاوادا بويله ائشيديروخ داغلار حاققينده:
 "بينه‌لري چادر چادر،
 چوخ گزميشم اوزوم داغلار،
 الهاميني سندن آليب،
 منم سازيم سوزوم داغلار.
 ..................
 او قيز داغدان تک آشاندا،
 ساچ کمره دولاشاندا،
 آتدان انيب يال آشاندا،
 اولايديم زوواريم داغلار."
 داغلار بير مقدس آبده کيمي گورونور، شعيرلر اوردان زيارت ائدير، جمعييت اونون يام ياشيل سينه‌لرينده ياشيور، نسيلدن نسيله اوز دوغما ديلين، انتروپولوژيک خصلتلرين، و کولتورون منتقل ائلير.
 ...........
 داغلار سوژه‌سي آذربايجان باياتيلاريندا
 "دومانلي داغ اولايديم،
 آخان بولاغ اولايديم،
 يارانين سيزيلتيسين_
 دويان قولاغ اولايديم "
 آذربايجانين معاصر شاعري شهرک ، اوز کيتابيندا بو باياتيلاري قيد ائديبدير.
 گزمه‌يه باغ اولايديم،
 چيخماغا داغ اولايديم،
 دوشمان گولله ووراندا،
 سنه داياق اولايديم.
 باياتيلاردان سورا، داغلار ميتولوژي کاراکترلره بير نجات، و قورتولوش يئري ده حساب اولور. عاشيق دوشور داغ داشا،اوز معشوقونون آردينجا. فرهاد تئشه الينده شيريني آختارير، داغلاردا مکان ايلير، داغلارين باغرين دلير تا "شيرينه" چاتسين. ها بئله "ليلي" داغلاردا حيران اولور "مجنون" عشقينده. داغلارين گيزلي روحو و اوردا اولان سکوت، درينليک، معنويت عاشيقلارا بير متافيزيک عالمي ده حساب اولور. "اصلي" ده "کرمين" عشقينده اوزون داغلاره وئرير. هر نه داغلاري گزير، او يار و همدمين تاپا بيلمير، يالنيز داغلارين قوينوندا آرام توتورلار. بو ردا بير سمبوليک معنا وار. او دا داغلارين درينليگي، رومانتيک عشقي، روح آچان صفاسي دير. اونا گوره ده دئديگيم کيمي، عاشيقلار داغلاري ان آزاد يئر گورورلر.
 "باهار فصلي ياز آيلاري گلنده،
 سوسنلي ، سونبوللي لاله‌لي داغلار،
 بير بيريندن شاه و گداني،
  ..........
 گاه دومان ايليوب، گاه چيسکين ايلر،
 گاه گليب، گئده‌ني پشيمان ايلر،
 گاهدان غيظه گليب ناحق قان ايلر،
 دينسه‌مز حلالي حرامي داغلار."

Posted by: mehran bahari / 8:25 PM