hemid-dadizade-tebrizi

حميد داديزاده تبريزی
یکشنبه ۴ آبان ۱۳۸۲ – ۲۶ اکتبر ٢٠٠٣


در قيل و قال سنگينی که امروز روند زندگی و حيات انسانها را فرا گرفته، غايت زندگی و مفهوم زيستمندی به نوعی کدر شده‌است. تب وتاب "ديريليق" يا ّحيات روزانهّ طوری ما انسانها را در هم پيچيده، که عاليترين بهره آدميان از نعمت هستی ، يعنی "تفکر و تامل" رنگ باخته است. بيشتر رويدادها در سطح می ‌گذرد، و زورآزمائيهای نوعا تکراری انرژی انسانها را ميبلعد. و نوعی سترونی ذهنی و روحی پديد می ‌اورد. روشن است وقتی ذهن انسان به مسائل بيرونی مشغول شود، و مشکلات زندگی يوميه و های و هوی گيج کننده تمدن ماشينی او را اسير خود نمايد، ديگر بازگشت به خويشتن خويش و "تفکر" در مفهوم حيات رنگ ميبازد. باری ، هويت انسان، و معنای حيات در درک کيستی هر انسان و تفکر در اجزائ اين "کيستی " است، و اين درک جز با غور و تفحص دست نايافتنی است. در واقع اينهمه قيل و قال هم، همه ناشی از غفلت انسان از همين "کيسنی " انسانی خود است. گو اينکه اين انسان از فلسفه زيستی خود غافل مانده‌است. روزمرگی 
و گرفتاريهای روزانه طوری ما را در خود پيچيده، که گاهی روند زندگی به حوادث و وقايع اتفاقيه موکول ميشود و خصيصه انسانی انسان، يعنی "تفکر در باب هستی و آنتولوژی انسانی کور ميشود. گو اينکه عمدی در کار است تا "خلايق" را در ورطه‌ای گير دهند و آنان را چنان در لابيرنت يا مارپيچ زندگی روزانه اسير نمايند، تا قوه تفکر از آنان سلب گردد. اما هر انسانی ناچار و ناگزير نياز دارد تا به اين هويت انسانی خويش بازگردد، به کيستی خود انديشه کند، تا بتواند تعادلی در زندگی پر مشغله امروزی بيابد و با خويشتن خويش، به نوعی ، به هارمونی برسد. طبيعی است انسان وامانده در قيل وقال روزمرگی به انواع پيامدهای اين ناهنجاری زيستی دچار آيد و امروز گرفتاريهای رنگارنگ انسان مدرن همه عيان است نه حاجت به بيان. هر جا که اين انسان به خود نقبی زده، و ره به کيستی خود سپرده، موج بزرگ آگاهی ،و خود آگاهی ظاهر شده است. آنجاست که انسان دنبال حق و حقوق خود رفته، و احترام به "کيستی انسان را از محترم شمردن حقوق خويش آغاز کرده است.از اين نقطه است که انسان مدرن آگاه از فرديت خويش ظاهر ميشود، و چشمه تفکر جاری ميگردد تا تشنگی ساليان سپری شده پاسخ داده شود، و از همين عزيمتگاه است که انسان به تعادل ميگرايد ، آنگاه روی به طبيعت می ‌آورد، به زيبائی های جهان سبز نيز می انديشد، جهانی که زيباست، طبيعتی که الهام بخش است و هر گوشه آن خود ملجائی است امن برای انسان فکور، و در روند تفکر به مرحله "جهد"ميرسد و به تعادل و هارمونی گمشده کم کم نزديک ميگردد. اين جاست که انسان حيات را از نو تبيين ميکند، زمان را درک ميکند، به مکان می انديشد ،و آن گاه از حالت برده بودن در می آيد و خود خود را ترسيم ميکند، شکل ميدهد، راه می سپرد، تشخيص ميدهد، با خود به صلح ميرسد، و مرحله بعدی تفکر آغاز ميگردد. در اين روند پايان ناپذير است که اين انسان ميخواهد خود را از خود بيگانگی برهاند . حال کيستی يک شهروند از تبار آذربايجان در اين رهگذر پر مخافت چگونه بيان ميشود. گلستان حقيقت چگونه شکوفا ميگردد و راه رهرو از کجا روشنائی ميگيرد و اين راه چه سان طی ميگردد؟

بير آذربايجانلی ‌نين حيات فلسفه‌سی



حياتين يولو هر بير زامان دره تپه‌لی اولوب ، انيش يوققوشلی . بو حياتدان آماجيميز نه‌دير، بو يولون باشلانيشی سونو هاردادير؟ ميليونلار اينسان گلير بو حيات يولون گئدير. بيز دره تپه لری انيش يوققوشلاری آشيب داشيروخ و دونيا قافله سی اوز يولون دوام ائدير. من بو يولون هاراسيندايام؟ شبهه سيز بو يول،بو سفر باطيل دئير. و حقين يولون گئدنلر اوره گ دولوسو اميد وايناملا اوز يوللارينا دوام ائديللر.


ايندی بير گوز آچيب بو يولا باخماق ايستيره‌م. بير افقلره تازادان گوز دولانديريرام، هاردان گليب هارا اوغرورام، کيمم، بو دونيانی هانسی پنجره دن گوروره‌م، گلين سيز ده بو يولدا مندن يولداش اولون.


من کيمم؟ ايسته‌کيم نه‌دير؟ بو حياتدان مقصديم نه‌دير؟ شاعير دئميشکن بو يالان دونيادان آماجيم نه‌دير. هر زامان بو سورويه دوشونوره‌م کی اينسان حيات باغچاسيندا نه آختارير، نه اکير نه بيچير. بو فيزيک دونياسيندا حققين حقيقتين گوللرينی نه جور سوارير؟ بو اينساندير کی حق و حقيقت، اونلا گول آچير اونلا سونور. بو اينساندير هم درينليقلارا جومور، حياتين باغچاسين حقيقتله، فضيلتله بزه‌ير، همان اينسان بير زاماندا بير يرتيجی حيوان کيمی اولور. بو سورقو سورويه هر بير اينسان زامان زامان راستلاشير. من بو جور دوشونوره‌م کی اينسانی اينسان ائدن اونون دوشونجه‌لری و ايناملاری ‌دير. اينسانين کيمليکی اونون دوشونجه‌لرينده‌ن، اونون کوکونده‌ن آسيلی ‌دير. اينسان اوز کوکو اوسته دايانير، دورور، و او کوکوايله دونيای ‌نان ايلگيله‌نير. دونيانين هر بير ئولکه‌سينده اولسان، هر بير يئرده وطنداش اولورساندا، آنجاق او کوکوند‌ه‌ن آسيليسان. کوکسيز بير اينسان ريشه سيز بير آغاجا بنزه‌ر. اينسانين کوکو ان اول اونون دوغما تورپاقی و اونون آنا ديليدير. بو کوک وريشه اينسانی هارمونيک ياشايشا چاغيرير. بو هارمونيک يا خود وحدت دونياسيندا، يالنيز صولحون سسی سسله‌نير ، اينسانه حورمت ايسته‌لينير. بو تعريفد‌ه‌ن سونرا من اوز کوکومد‌ه‌ن سوز اچماق ايستيور‌ه‌م.


من کيمم؟ من بير اينسانام، ميليونلار اينسان کيمی ، منيمده بو يئر کوره‌سينده آتا بابام وار، دوغما ائليم گئچميشيم وار، بير گوبه لک کيمی يئردن چيخماميشام منيمده اصل نسبيم واردير. من بير اينسانام، دانيشماغا ديليم، يازماغا اليم و دوشونماغا بئينيم وار. آنادان اولان يئريم تبريز شهريدير، او قديم اسکی شهير که تاريخده، عاليملره گوره بير زامان يئر اوزونون بهشتی آدلانيردی ، دوغرودور، تبريز،اهراب محله‌سی ، مول لا علی اکبر کوچه‌سی ،آنامدا تبريزلی اولوب، ذيقلار محله‌سيندن. آتا بابالاريمدا تبريزليدير. چشمه باشيندان، تبريزين محله چشمه لرينين بويوک بير تاريخی وار. چشمه باشی ، بير زامان منيم شهريمده چشمه باشلاريندا قيزلار اوغلانلار گوروش ائده ردی . چشمه باشی گوروشله ر يئری حساب اولاردی . شهرين حياتی بو چشمه لره باغليی ‌دی . هله چشمه باشی ، او محله چشمه نين درين پيلله لری ، سرين دالانلاری و قورخولو آتمسفری ياديمدادير.


من بير اينسانام، منيم ديليم شيرين غنی تورک ديللرينين عائله سيند‌ندير. آنا قارنيندان ، او زئرزميده، حوزه‌ک باشيندا گوز دونيايه آچاندان ، ديليم تورک ديلی اولوبدور، بو ديل بير باشی بلالی بير ديلدير. ايران تورپاقلاريندا منيم ديليم مظلوم قالميش ياساق اولموش و بو ديله ميليونلار اينسان دانيشر امما يازيب پوزماغا، آراشديرماغا‌فورصت اولمايبدير. اخير ايللرده ديل عاليملری چاليشير بو ديلين استروکتورلارين آراشديريب و او ديله اثر يارادسينلار. بو بير گوزل فورصتدير. بو ديل آذربايجان تورکجه‌سی ، بويوک شاعرلر، تاريخچيلر، شعير و ادبيات خاديملری يارادميش، که کلوبال اولاراق دونيا تاريخينده، اوز ايزلرين بوراخيب‌لار.


من کيمم؟ بو دونيادان مقصديم نه‌دير؟ مينلر کيلومتر مسافت‌ده اوز آنا يوردمدان اوزاق اولورسام، منيم دوغما يئريم تبريز،آذربايجاندير. من آذربايجان تورپاقلاريندا ديل آچيب و اونون گوز‌ه‌ل يام ياشيل داغلاريندا، روح آچان مئشه‌لرينده بوی آتميشام، منيم بابالاريمدا اوز بابالاريندان بيزه ناغيلار سويلرديلر. تبريزين حاماملاری ، باغلاری ، يئمکلری ،ميوه باغلاری ،چاليشان اينسانلاری ،آچيق سوفره لری داها ديللرده قاليبدير.


 اينسانين کيمليکی ، وارليغی ، و هوييتی ، اونون کاراکتری البته کی اونون آنا ديلی ،اونون ايستک لريند‌ه ن و دوشونجه‌لريند‌‌ه ن باغليدی . ب.ام.ت. يا بيرلشميش ميللتلرين گلوبال ياسالاری و چارترلاری منيم آذربايجان تورک ديليمی رسميتله تانييب، بونا گوره بوتون دونيادا ايندی آذربايجانليلار چاليشير اوز تاريخی کاراکترين، اوز لوکال وارليغين و مدنيييتين يئنی ده‌ن معنا ائديب و دونيايه تانيدديرسينلار.


من بير آذربايجانلی اينسانام،آنتروپولوژی علمی پرنسيپ لرينه گوره، بو ميللت بير قديم و چوخ ماجرالی بير خالق اولوب . تمدن‌لر، ساواشلار، طبيعی تراژه ديلر و دسپوتيک رژيملرله قارشی قارشی اولوب. بو ئولکه ده‌ن او ئولکه‌يه، بو يوردان او يوردا، ييلاقدان قيشلاقا گئديب، داغلارين قوينوندا قالالار تيکيب و سسی سوداسی اينسان لار تمدونونده ياشيوب, وارليق چراغی يانيب، و بو گون، بو مقامه بو استقامته چاتيبدی .


من بير آذربايجانلی اينسانام، اوز ديليمه يازيب پوزماخ ياساق اولاندان، ياد ديللرين اويره نيب، حياتيمی دوام ائتميشم. منيم اوشاق اولارکن آغاش گزديرمه‌گيم، بايرام چاغی يومورتا دويوشدرومک لريم، تبريزين قهوه خانا لاريندا تيرنا وئرماخلاريم، کندلريميزده رنگلی گوللی پالتار گئيب شال ساللاما لاريم ايندی ده اوره‌گيمده دير. ناققيشلی ، توپ عره‌بی ، ماريا سالما،مادنقا، پيل دسته، چيله چيله، جيزيق اويناما، يومورتا دويوشدورمه ، دونبالان پيسداگيزلين پانج اويناما، هاميسی منيم اوشاخليقيمدان يادگاردير. تبريزين محله اوشاخلاری بو سوزلری هر بير زامان اوجا سسله اوخويورديلر:


اوشودوم ها اوشودوم،

داغدان آلما داشيديم

 آلماجيغيمی آلديلار،

منه ظولوم سالديلار،

من ضولومدن بئزار‌ه‌م،

درين قويو قازارم.


والله ايندی ياريم قرينه (اللی ايل) او تاريخدن سونرا، گئنه دئيره‌م ،من ظولومدن بئزاره‌م.

سهنديم ساوالانيم تاريخلردن يادگاردير. منيم آديم حميد، سوياديم داديزاده دير. منيم بويوک آناما، دادی رحمتليک ديه رديلر. بو سوياد و سجيلی اوندان يادگاردير.او بويوک آنا چوخ زحمتله چاليشاردی ، کيلومترلر يول کئديب چاليشاردی چاليشماخ و اوز اياغی اوسته دورماق بو آذربايجان عائله سينده بير قايدا اولدی . من تاسفله اوز دوغما آنامی اوشاق ايکن الدن وئرديم . سونرا چاليشماق منه حيات و کاراکتر اولدی ، ان چوجوق زامانلاريندان داغچی ليغی سئچيب و عزيز سانديم. منه آتا بابالاريم کيمی داغلار بويوک بير داياغ اولدو.آجی چای ، تبريزين چوخ قديم ايلله ريندن نشانه سی ، بيزيم اوزماق، گزمه‌ک و دولانماق يئری اولدو.آجی چای ، دورت داشلار،کهليک بولاغی ، امام آغاجی ، دندداغی ، پلنگ دره سی ، پکه چين، امام آغاجی . اينالی داغی ، ايلان اوچان دره سی ، ميشو داغی ، گوی زنگی ، دند، ، سوگوددو، سولطان سنجر،سامبران،سهندا وا ماحالی ، اوجا ساوالان داغی منيم چوخ ياخين دوستلاريم اولوب،اوره گيمه مرحم،گوزلريمه ايشيق، و ديزلرمه قوت اولوب .


هر بير زامان ، بو داغلار اوز سينه لرين منه آچدی خوش گلدين دئدی . اوستاد شهريار، آذربايجانين کورکملی شاعری ، حيدر بابادا دئميشکن:


من سنين تک داغا سالديم نفسين . سنده قايتار چوللره سال بو سسی .

۰
بو داغلار منيم سسيمه سس وئريبب . من بو داغلاردا بوی آتديم بويودوم، دوستلاريملا بو داغلاردا گوروشدوم ، هر زامان بو داغلار منه محبت، دوزوم، عشق و مقاومت روحون وئردی . منيم کيمليکيمين بير حيصه سی بو داغلاردا فورمالاشيبدی . آذربايجان خالقينه، بوتون تاريخ بويو داغلار الهام چشمه سی ، حيات قايناقی ، ياشايش منيعی اولدو. بو داغلاردا هارمونيک حسسلر، وحدت روحی و بير متافيزيک قووه احساس اولور. من بو ائلين بير عضويه‌م آذربايجان ائلينين، اونون اوجا داغلاری ، دئديگيم کيمی ، قارلی ذيروه لری ، تکه دوندوران بولاغلاری ، گوز ياشی کيمی چايلاری هر بير زامان منه دوزگون يولداش و سير داش اولوبدی . بو ائل بو گون دونيا ساحه سينده داغيلميش و هر بير صحيفه ده منيم باجيلاريم و قارداشلاريمين سسی گلير. بو دونيا بير کيچيک گلوبال کند اولاراق آذربايجان ائلی بو کندده بير عضو اولماليدير. منيم ديليم، سوزوم، تاريخيم کيمليکيم باشقا ميللتلره ترجمان اولماليدير. بو حياتدان مقصديم نه دير؟ ايرانين هر بير طرفينده منيم باجی قارداشلاريم ياشير، اور‌ه کلری محيتله دولو.

 منيم کيمليکيمين بير حيصه سی بيزيم غنی زنگين موسيقيميزده گورسه نير. ايللر بويو آذربايجاندا بيزيم ديل کولتور و يازيلی ادبياتيميز ياساق و ممنوع اولاراق، بو بويوک ميللتين سسين، سوزون، آمال و آرزيلارين سازلارين تئللرينده آوازه، خوانلارين سسلرينده ترنم اولوب ودونيايه بيلديريليب. طالعيمه باخ، اوز ديليم اولا اولا، باشقا ديللری اورگنديم، دوردوم، دايانديم، بو بويوک ميللتين صبری حوصله سی تاريخ بويو منه درسلر وئردی . چاليش، اويره‌ن، دونيا ايله، دونيانين بو گونکی ياشايشيله برابر و ايره لی گئت، بونا گوره ده بو گون بو بويوک ميللت صبير، دوزوم نتيجه سينده ايللر بويو مقاومتلردن سونرا اوز طالعينه،اوز ديلينه صاحيب چيخماق ايستيور، بو يولدا اينسانلاراصولح و با شقا ميللتلرله همکارليق ائتماخ ايستيور.


 منيم آنا بابالاريم هئچ بير زامان پاسيو اولمادی ، ظلمه باش ايمه دی ، بو بويوک ميللت بو گون ميللی رنسانسين بابک قالاسيندا دونيايه اعلام ائدير، بو ميللت اوزو اوزونه قايدير. اوزو اوز چراغين يانديرماق ايستيور، اوزو اوزونو اوز ديليله اوز سوزويله تعريف ائتماق ايستيور . بو يولو ائل گوجيله سيل گوجيله آرام، آيق، دوشونجه لی به ينله گئدير. اوغورلار اولسون سيزه آی بويوک ميللت، آی شيخ محممدخيابانيلار، ستارخانلار، صفر خانلار بالالاری .


 من کيمم، من بير بويوک کوتله نين کيچيک بير بالاسيام. فلسطين خالقينين شاعری نزار قپانی دئيرکن ﴿ريشه لريم درينليق لار دادير﴾. بيرتبريزلی اولارکن اوزومو دونيا عائله سينده بير عضو گورورم ايله اونا گوره ده بو گون ائليمدن اوزاق ياشيارکن، قيزيل دريلرله علاقه ساخليرام. بو اسکی يازيق و تاپدالانميش ائل.


 طالعيمه باخ، ايللر يويو معلليم اولدوم، ميانداب، اردبيل، واسميش و تبريز شهرينده مکتبلرده درس دئديم. امما اوز ديليم اولا اولا باشقا ديلده زورلا پداگوژيا گيرديم .ايندی بو شهرده ترجمه چی اولارکن، اوز کوکومون اوستونده قالميشام. بو کوک بو ريشه منه حرارت، انرژی ، حيات وئرير. منيم آتا بابا کوکلريمده عشق، محبت، ائلی سئوماخ، ميراث کيمی اولوب .ياشماق يارادماقدی ديرکن، يارادماغا چاليشيرام، اوز کوکو اوستومده ياشاماغا چاليشيرام، بودور بير آذربايجانلی نين حيات فلسفه سی ، باخيشی ، دوروشی .


 من، عاشيقلار دئميشکن ده ده ن بيک ليگه چاتماميشم، اونا گوره ده ائليمين قدرين بيليره‌م . تاريخ بويی چتينليکله‌ر، ووروشماخلار، هجمه لر، و آجليقلار گوروب و يا تجربه ائديب ، اونا گوره باريشين، صولحون، طبيعتين يام ياشيل مئشه لرين و چيچکله بورونموش سينه لرين احتراملا ايناملا قارشيليوره م. منه داغ گئچيسی ‌ده دئيرلر، ايللر بويو آذربايجان بالالارينا درس دئديم و اونلارين شرف و وقاريندان چوخ اويره نميشم.. ايله بونا گوره ده داغچيليق منه بير حيات ، بير عومور بويو ايش اولدی . من افتخارلا اوزومی بير آذربايجان بالاسی آدلانديريب و دونيا عائله سينده ببر عضوه م.


 سوروشورسونوز من هاراليم،نيه بوگون غوربت ائلدی ‌يم؟ يوزلرجه تکرار دئمه ليم، من اودلار يوردونون بالاسيام . بو حياتين يولوندا بير موسافيره م، دئميه سوزوم، دانيشماغا ديليم وار. من اوزوم اوزومه باغليام، ديليمه باغليام، سوزومه سودامه باغليام. بو نا کوره ده تيکانلی سيملری رسرحدلرده سينيرلاردا الی تفنگلی سينير قوروقچولاری رسميته تانيميرام، من ده بيراينسانام ديگر اينسانلارلا برابر حقوق. نئجه کی يوزلر آذربايجان شاعيری ، يازيجيسی ، عاليمی تکرار سويله يبله :


"آی اينسانلار صولحه گلين يوخسا دونيا محو اولار"

"هر يئرده کی صولح اولسا او يئرده ن ضرر اولماز"

"آزاده ليگی صولحی بيزيم يئرده سئوی للر"


بونا گوره ده دونيانين بويوک فيلانتروپيستلرينه اوره کدن محبت و احتراميم وار، بويله کاراکترلر دونيا وارکن اينسانلارين ديللرينده ازبر اولاجاقدی ، صابر هوپ هوپ نامه سينله، شبسترلی معجز شعرلريله، آذربايجانين بويوک عاليمی جليلا محمد قليزاده ، و نلسن ماندلا و باشقا اينسان سوه ر و اومانيست اينسانلار. آذربايجان ميللتی ده بو کيمليگی بو گون آختاريب تاپيب و اونی دوشونوب واونا گوره ده يوز مينلرله هر ايل بابک قالاسينه يول چکيرله ر. بو کيمليکدن بير نشانه دير،کددير. اينسان اوزوزنه قايدماق، اوز کوکونه، اوز وارليغينا دوشونماغی ، عاليملر آراسيندا رنسانس آد قويولوبدی . منيم کيمليگيم ده بو کانتئکست ده معنا تاپير، اوزون گوستئرير، تئز يا گئج هر اينسان بو ريشه يه قايدماليدير، بوردا آرامش، درينليک، دوشونجه، سومه ک سويلمه ک و اينسانليق لبه لنير، آخير. بوردا هارمونی وار. دوغروداندا بو حيات بير سيرانگاهدير.هر اينسان بير ميسيوم صاحبی . بوردا آذربايجانلی اينسان اوز کوکو اوسته دوروب، اوز تاريخی موقعيتيندن، تاريخی ذيروه سيندن دونيايه باخير، سير ائدير و اونی دوشونور و معنا ائدير. بوردا هر اينسان اونا دوستدور، قارداشدير و هئچ بير اينسان ياد دگيل، بويله دير بير آذربايجانلينين حيات فلسفه سی .


 دوغروداندا من کيمم، هاردا دورموشام، دوراقيم نه دير، دوروموم نئجه دير، و بو حياتی نئجه دوشونوره م گوروره م.دوغروداندا بو نه يوک دير منيم بئليمده منيم چيکنيمده و بو يوکو هارا قالديرماليام؟ من بو يوکو هر بير زامان هر بير ساعات هر بير دقيقه بوينومدا حس ائديره م، گاهدان منی يورور،گاهدان نفسدن سالير، گاهدان باشيمی آغريدير، گاهدان منی اوزون اوزون سودايه دالير، درين درين يوخولارا آپارير، دوشونجه لره يول وئرير. چيکنيمده بو يوکوم منه يول گوسترير، حياتين چالا چوققورلاريندا منه يارديمجی اولور، انرجی و آييقليق وئرير،اينسانلاری اينسان کيمی گورمکی منه اورگدير، منی يولا چاغيرير،منی حرکته گيترير، گاهدان منی اوجا ذيروهلر،قايالارا سيلديريم داشلارا قالديرير،گاهداندا منی سيخ اورمانلاردا سيره آپارير. بو يوک، بو دويغو، بو کوکو آنماخ منی عشقه ساری چاغيرير.اونا گوره ده بو يوک منه چوخ حرمتليدير. بو يوک منی چايلاردان گئچيردير، منه بوتون اينسانلاری دوست کيمی چاغيرير، منه سوزون مقامين آيدينجا گوسترير، نه گوزه ل يوک، نه ماراقلی فلسفه دير.


 بو يوک منه آذربايجانين تاريخيندن دئير، آنا بابالاريمين يوللارين ايشيقلادير، بيردن منی بابکين بذ قالاسينا قالديرير، بيرزامان چنلی بئلده کوراوغلينين دليلريله منی دلی ائدير، بير زامان دا نبی دن منه داستانلار سويله يير، نگار، هجری قازاماتلاری دلمکه چاغيرير. نئجه دئيم بو يوک منه ائل اوبادان سس وئرير، خبر گتيرير، منی بو گونکو دونيانين ملزمه لريله اويغون ائدير.


 بو يوک، يوخاريدا دئديگيم کيمليک، بو سورغو سورو، مولانا رومی دئيرکن، اينسانی گيزلی زنجيرلری قيرماغا آپارير، فضولی کيمی بدنی پنبه داغ ائدير و جنون زنجبرينين طوقين بوينوما سالير. دونيايه پلان وئرمه دن اونجه اوزومو پلانناشديرماليم.

 بو يوک، بو سودا، بو سورو، منی يئنی افقلره آپارير، يئنی يوکسکليکله قالديرير، چشيتلی استقامتلری آيدينلاشديرير، منی اوز اوزليگيما قايتارير، منی اوز کيليميمجه قيچيمی اوزادماقا چاغيرير. منه بير بويوک تصوير کله جکدن و چوخ اينجه شفاف دورو تصوير گئچميشيمدن گوسترير، منه هايليور کی : آی کيشی ،ياواش.اوزوی دوشون. ايله بير کی دونه نيدی تبريززده، اهراب محله سنده، ملا علی اکبر کوچه سنيده اقا بويوک آقانين اوغلينن عاشيق اوينيوردون،سينکا سوروردون، چيله چيله بورنوا چيله،گرده کان، بالا گول، گيزلن پانج، مادنگا، توپ عربی ،ناققيشلی ، مارا توتدو اوينيوردون. يا اياق يالين گونون ايستيسينده لاله کندينده کئديرديم ،نه دئيم. منه تبريزيمی بوی آتديغيم کوچه لری کوسترير، منيم ديليمين يالقيز صاحبسيز قالماسين گوسترير. بو يوک منی بو سورقو سورويه چکير کی من اينسانلارا اوز ديللرينده قولاغ آسيم، و فارسجا دئسم :"عزيز انسانلار با من با زبان خودم سخن بگوييد." هاردان گليب هارا چاتميشام، هانکی ايستاسيونلاری گئچميشم، بو دونيا سفرينده هانسی مرحله لرده‌ن رد اولموشام، بونلارين هاميسی گوزومون اونونده ايشيقلانير، منيم روحوما صفا و اوره گيمه انرژی وئرير، بو يوک من بير آذرباججانلی اولاراق مندن وار،او زاماندان کی اوز ديليمی اوز دوغما يئريمده يالقيز صاحيبسيز گوردوم، او زاماندان کی منيله اوز ديليمله دانشماديلار، او زاماندان کی بير معلليم اولاراق آذربايجان تورک بالالارينا قورخا_ قورخا، چکينه _چکينه آذربايجان ديلينده درس دئديم، بو يوک ايله جه منيم بوينومدادير. آغير داغ کولاسی کيمی هر بير زامان بو يوکی داشيماخديم . بو يوکو داها چکنلر اولوب. بو يوکو چکمک ده منه چوخلاری يارديم ائديب، بو يوکو تک باشا چکمک اولارمی ؟ بو يوکون آلتيندا چوخلاری قالدی ، جانيندا وئردی ، اياخدان دوشدو. بو يوک چوخلارين سورگونلره آتدی ، بو يوک چوخ دوستلاريمی اياقدان سالدی . وا للاه مشسنی دئيره‌م . گوزومون اونونده دير: مشسن (مش حسن) سويله ير: "آی حميد من بو فيزيک درسين اوز تورکی ديليمده راحات اورگه ديره م". اونون سوزلريندن بيری بودور، " دولان داغ داشلاری مشسن، قوی سنی ديوانه بيلسنلر". بو يوکده‌ن نه قدر دئسم آز دئميشم، بو يوک بو گون منی کانادا دا ونکوور شهرينده ديری ساخلايير. بو يوکو چکمک منی حيرتلره سالير، هر نه زامان گئچير يوکون آغيرليقين حس ائديره‌م . دوغروداندا محممد فضولی ، عمادالدين نسيمی نه چکميشلر، اينسان اوز مقامين دوشونورسه، ياشايشدان ، ديريليکدان آماجی آنديقجا، و حياتين معناسين و مقصدين آنلاديقجا، داها دوغروسو زامان زامان درين فيکيرلرده جومور و اينسانی اسنسان ائده‌ن، يعنی سوزون، ديلين، کلمه نين قدر قيمتين آنلايير.


 بو يوکون آغيرليگيله هله يورولماميشام، يورولسامدا هله بو يولدا نفس وار يول گئدمکه و يئر وار دوشونمه که. هله ده سينه ده عشق و اوره کده حيات لبه له نير. هله بو يولون مسافيرلری تازا نفسله يولا دوشوبله،بو يولون سونو يوخ،بو يول اينسانلارين ابدييت يولودور،وارليق يولودور،بو يولدا ئولوم يوخ،هر نه وار وارليقدی ، عشقدی ، صفادی ،محبتدير، ايسترسن بو يولی داها درين آنلاياسان، گور عمادالدين نسيمی نئجه کگئده‌رميش.


 اولور کی سنه بو يولدا ديوانه آد وئرسينله، اولسون، بودا حياتين بير پارچاسيدير، بير مرحله سيدير. بير آذربايجانلی نين حيات فلسفه سيدير. هر نه قده ر دونيانی دولانسان، يئنه اوز اصليوه، اوز دوغما يوردوا قايتماليسان.او سنون بوينوندا بير يوک دور، او يوکو يئيرنه يئتيرماق لازيم،من هر بير زامان کی بو سير و سودايه دوشونوره م، داها آرتيق اينسان حقلرينه و بشريته عشق، محبت بسله مکی آنليوره‌م. بير آذربايجانلی اولاراق دونيانين دئيشمه سين، زامانين عوض اولماسين، و دورون دگيشمه سين گوروب، داها چوخ اوزومو باشقا اينسانلارلا ياخين گورورم. ايران آذربايجانيندا، تيريز شهرينده اولدوم، ديليمی کسديلر، فارس ديلی فورمال ديل اولدی .، امما من بو ديلی اويرنديم، بو ديله دانيشانلارا نيفرت بسله مه ديم ، بونا واقف اولدوم کی اينسانلار آراسيندا، ديللر آراسيندا دوشونجه‌لر وار، همکلارليقلار وار،، بونو ديلچيليقدا آنلاديم و اوز اويره‌ن چيلريمه ده دئديم کی بير زامان اولا بيله‌رکی ديلدن بير چماق کيمی استفاده اولسون، نئجه کی بو گون انگليسی ديلی ، يوزلر تحقيقاتا گوره، باشقا ديللری تهلوکه ده ساخلاير، امما من آذربايجانلی اولاراق، ديليم پارچا پارچا کسيلدی ، مدنييتيم دوغراندی ، امما من يوکو بوراخماديم، دوردوم، آغزيم دولو قانلا، گوزوم دولو توسسيله، باخديم، دزدوم، دئديم بو بويله قالماز، و سوزوم دوز اولدو، اويله قالمادی ، آذربايجان خالقی ايراندا رنسانس ياپدی ، تک تک آندی ، دوشوندو، يولا دوشدو، بو دفعه بابک آتا اولدو، ستارخان هرايه گلدی ، دوکتور زهتابی نين نين ديل ساحه ده سوزلری اينسانلارا تکرار اوخوندو، يازديغی اثرلر يايلدی . سونرا صفرخان ديللرين ازبری اولدو، اوستاد شهريارين حيدر باباسی سينه‌لرده حک اولدو. بهرنگی ديريلدی ، دکتر براهنی کيمی گورکملی ضياليلار آذربايجانلی اوغلو دونيا ساحه سينده تانيندی و بو يوک گئنه ده باشقالاريله ايره لی يورودو. بو گون اينسانلارين و باشقا ازيلميش ميللتلرين اويانيش زامانيدير. من اونا رنسانس دئيره م، رنسانس يا تکرار يوخودان دوروب، يئنيدن اوز اوزونه دونماخ . دونيا عرصه سينده بو گون آپريلين ۲۰ سی ،۲۰۰۳ نجی ايل . دونيا ساحه سينده بو رنسانسی گورمک اولار، کوردلر، عربلر، پشتونلار، افغانلار، اوزبکلر، قره چيلر، توتسيلر هوتيلر ، و بوتون دونيانين اونودولموش قوملاری ، ميللتلری ، صلحه دوغرو يول گئديرلر. اوز سسلرين سوزلريله، موسيقی الحانلاريله، دونيايه بيلديريب و آزادليق پروچئسی گئچيرديللر. منده بير آذربايجانلی اينسان کيمی بو قافيليه قاتيلميشام، بو گون بو سس بو سودا داها يوکسه لير، بيزده بو چشمه يه قوشولمالی و مارکيميزی ، نيشانه ميزی بير ميللييت کيمی ،آذربايجانلی اينسان کيمی بوراخماليوخ. ايراندا بو حاقلاريده باشقا ميللتلره ده تانيدديرماليوخ .

تا نباشی آشنا زين پرده رمزی نشنوی گوش نامحرم نباشد جای پيغام سروش


 اين پرسش مطرح است چرا "ترکان پارسی‌گوی" ترکی نويسی را اشاعه می‌دهند و بر آن سرند تا زبان حدود نيمی از مردم ايران را رسميت بخشند و آثار خويش را به زبان ترکی آذربايجانی بيافرينند؟ خوب، در روال تفکر منطقی درست عکس اين پرسش مطرح است که چرا ترم "ترکان پارسی گوی " پديد آمد و چرا زبان شعر و ادب عمادالدين نسيمی‌ها، محمد فضولی‌ها، معجز شبستری‌ها و... در بوته فراموشی ماند و به سوی خاموشی گرويد؟ چرا بايد تمدن بشری از آثار خلاقه اهل قلم دهها ميليون شهروند جهان به زبان اصيل خود محروم باشد، و زبان و فرهنگ و موجويت و اقتدار ملتی بزرگ در پرده ابهام بماند؟ زبان، اين ابزار تفکر ساز، اين خصيصه اوليه و طبيعی معرفی کننده هر ملتی در گذر تاريخ، برای ميليونها آذربايجانی ترکی آذربايجانی است و ذره‌ای جای درنگ نيست که نه تنها مطبوعاتيان و قلمزنان و شعرای آذربايجان اين ابزار تاريخی هويت خويش را با پديد آوردن آثار خلاقه خويش به آن زبان رونق بخشند، بلکه ما شاهد "پارسيان تورکی گوی" هم باشيم که به احترام اين ملت بزرگ، اين بار به زبان ترکی آذربايجانی آموخته و قلم برانند. جای خوشحالی است که موج آگاهاننده "رنسانس فرهنگی" که در جهان عموما و در ايران خصوصا در تلاطم است، سبب شده که فرزانگان ملت آذربايجان کروسيد crusade ترکی نويسی را آغاز کنند و به موج بپيوندند. البته در جهان به هم تنيده کنونی، اين تمايل، اين باز گشت، اين گرايش به اصالت خويش چندان عجيب و غريب نيست. در کشورهای چند فرهنگی، نوعی الزام قانونی هم وجود دارد مبنی بر اينکه کسانی که در مصدر کارند، و برآنند تصميمات آنان در يک جامعه چند فرهنگی شنيده شود، ناگزيرند زبان ديگران را رسميت بخشند. نمونه اش کانادا، استراليا، سويس، هند، افريقای جنوبی و... است. در کانادا، برای مثال، ازحدود ۳۱ ميليون جمعيت حدود ۶ ميليون فرانسوی است، اما آموزش زبان فرانسه از ملزومات سيستم آموزشی است، زبان فرانسه زبان ايالات فرانسوی نشين است،زبان مطبوعات و زبان حقوقی استان است، ضمنا در سراسر کانادا آموزش اين زبان در دستور کار ارگامهای دولتی است. وتمام معماران شهر سياست ناگزيرند زبان فرانسه را بياموزند تا صدای خود را مستقيم به گوش ساکنان اين مرز وبوم برسانند، نه اينکه از آنها بخواهند که سند هويت، و نشانه اصالت خود را انکار کنند و يا با سياستهای آسيميلاسيون(استحاله) فرهنگی در صد خشکاندن موجوديت ملی و تمدنی آنان باشند.


 به وضعيت دموگرافيک جهانيان بنگريد. از هر شش نفر مردم روی زمين يک نفر چينی است، خوب، هر نوع تعقلی. از هر رنگی که باشد. اين واقعيت را مورد بررسی قرار ميدهد که ، چطور با اين جمعيت عظيم در تماس بايد بود؟ راهی جز آموزش زبان چينی نيست. و امروز در بيشتر کشورهای جهان، اهل تجارت و سياست و آموزش، امکان آموزش زبان چينی را برای علاقمندان آن فراهم کرده اند.

 پس نکته قابل تامل اين است چرا زبان نيمی از سکنه کشوری بايد در محاق تعطيلی افتد؟ بديهی است که تلاش رسانه‌های فارسی زبان در گنجاندن متون ترکی آذربايجانی، در واقع آغاز راهی است که ما در ابتدای آن قرار گرفته‌ايم. رسانه‌هائی که امروز بازتاباننده آثار نويسندگان غير فارس باشند، از رسانه اختصاصی تکزبانه (unilingual) به رسانه دوزبانه (bilingual ) ارتقا پيدا می‌کنند. و اين خود نکته عطفی است و نسلهای فردا نام و ياد و تلاش رسانه‌های پيشرو را در انعکاس آثار زبانهای به حاشيه رانده شده با فخر و نيکی ياد خواهند کرد.



قارا قيش دونيانی بر باد ائدردی آردينجا ياز اولوب يای اولماسايدی


 انفورماتيک اينقيلابی دونيانی چوخ سورعتله دييشير، انفورماسييا بو گون چوخ گئنيشله بيلگى سايارلارلا ياييلير،و اينسانلاری دونيانين احوالاتىيله تانيش ائلير. بو دؤورون کاراکتئرلريندن بيري ده ديلسيز، آغيزسيز ميللتلرين ديرچلمه سی، يئر اوزونده اونلارين وارليغيندان، حوقوقوندان، کيمليييندن دانيشماغی دير. داها دئسپوتيک نيظاملار بو يئنی دوشونجه دالغاسينى اؤلدورمه يه قادير دئيللر. بو گون ايرانين ايچينده ميليونلار آذربايجانلی، کورد، بلوچ, بو يئنی دالغايا قوووشوب، اؤز وارليق سسين، اؤز کيمليک مئساژين، اؤز اينسانليق حاققين دونيايا ائعلام ائديرلر. صولح، حق و حقيقت آختاريرلار. يالنيش دوشونمه يهک. ميللتلرين ادبی هونری، اينجه صنعت فعالييتلری، توپلانتيلاری، بير بؤيوک رونئسانس کيمی اؤز قودرتلرين نوماييشه قويورلار. بير آز ديققتله ايضاح اولور کی ميللتلر اؤز الی اؤز باشی اولماق ايسته يير، سس سيزلر، ديلسيزلر فريادا گليبلر.


 او يئنی دوشونجه دالغاسی بو گون تاپدالانميش ميللتلری احاطه ائديب، اونلار دونيانی اؤز گؤزلرىيله باخماق ايسته ييرلر. ناواختاجان بير سئری قودرتچی، زوراکی دئسپوتيک دؤولتلر ميللتلرين قانلارين شوشه يه توتاجاقلار؟


بو گون او اويانيش، بير درين رونئسانسدان خبر وئرير. بو گون او سسی باتميش اينسانلار اؤز سسىيله، اوز ديلىيله، اؤز سؤزلرين دئمک ايسته يير. زوراکی سياسی آداملار، قوندارما پوليتيک مؤهره لری داها او ميللتلره اؤزلرين تحميل ائده بيلمز. آی حياتين آغير يولون گئدنلر، قولاغ وئرين! گؤرون آذربايجان تاريخينده نه سؤزلر ، اؤيودلر، بيزه ياديگار قاليب. سن الله اوول قارداشليغيوی ثوبوت ائت، سوندان ايرث ايدديعاسی ائت". داها بوندان دورو نه دئمک اولار.؟


 منی بوراخ، منه نوسخه وئرمه، منی آزاد قوی، قوی فيکيرلر دولانسين، وارليغين سسی دونيانی بوروسون، قوی بيزيم قديم کولتور، آنا ديلی يئرين تاپسين، قوی بير نفس چکيب، بير اؤز اؤزوموزو تاپاق، سونرا سياسی مودئللر، پارادايملارا واقت وار. ا


 بير آز فيکير چشمه سين آيدينلاتساق، بير آز انديشه سارايين گئنيشلنديرسک، بير آز تورپاقدان اؤنجه اينسانا دوشونسك، بير يئنی دونيا، اؤونوموزده آچيلير، چوخ پارلاق، سئويملی ، گؤزل .


 آی منيم عزيزلريم، هارا سوروسوز بو آتی، هارا قووورسان بو ائلی. سن منيم کيمليييمدن دانيش، گل منيم ديليمی ياز، گل منيم آتا بابامين اينجه صنعتينی دوشون. دور دوش يولا، گل دزگاه باشيندا ايلمکچىنی گؤر، او سوزولن گؤزلرله دفه دؤيور، گل مکتبه اوجابويلو موعلليمه باخ ، گؤر نئجه آدسيز شؤهرتسيز، کورلوق چکميش ساده اينسانلارا بشرييت درسی وئرير. مينلر ديدرگين دوشموش آذربايجانلينی گؤر. بو گونون ايستکلرين و صاباحين ملزوماتينا دوشون. لازيم دئييل هامی پوليتک اوستادی اولسون. بير ميللتين وارليغی اونون ميللی شوعورونا باغليدير. ميللی شوعور هر اينسانين اؤزونون اؤز وارليغيندان آگاه اولماقدان نشات تاپير. داها بو گون بير قولدور عاييله يا بير واحيد سولاله بير ميللته حاکيم اولا بيلمز. بيزيم عصريميز سورعتلی دييشيلن عصريدير. يولدان يئتمه دن دؤولت آپاراتين زورلا باشيم اوسته انديرمه. بو مئساژی من هر گون ائشيديرم. قولاغيم بو قودرتلی سؤزىيله دولور. آذربايجان ائلىيم، کؤکوم درينليکده دير. منه تحقيرله باخما. منيم اؤزومون اؤزومه ايقتيداريم وار. اؤز دونياوی منه تحميل ائتمه. دوغرو دئييرسن؟ منيم سؤزومو دينله، منيم ديليمی، آلفابئتيمی اؤيره ن، دوش يولا گل "پکه چين"ه، گؤز آچ بير بو يوردا، دوشون، اينان منيم قودرتيمه٫ گل "داش کسن"ه، گل "آخما قيه"يه، دور بير دولان "يئکان "ماحالين، بو گون او تبريز آدلی جئجيملر، فرشلر، کی دونيادا ايفتيخارلا قارشيلانير، گل گؤر هارالاردا توخونور. منيم بايراغيم قلبيمده دير.


 منه نوسخه يازما. آی بوتون دونيانين دئموکراسييا ايسته ين اؤلکه لری ، من ان اوول بير اينسانام، ايران دئيلن ژئو پوليتيکاسيندا دوغولدوم.

آمما کؤکوم بؤيوک تورک کوتله سيندندير. آذربايجان تورکی ديلی پارچالانان بير ميللت، کيملييی تاپدالانان بير خالق. آ کيشی، قوی بير من ياشاييم، دوشونوم، دونيانی گؤروم، سنی تانيييم، سونرا گؤروم کيمه من بئل باغلامالىيام. آ کيشی گل منی کئچميشيمله تانيش ائت، منيم تاريخده ايزيم وار، دونيا خريطه سينده نيشانيم. منيم آديم ميتولوژيلرده دئييلير، بو آدی باتيرما، من اينسانليق آرخاسيندايام.


 قوجا شرقين بيرينجی مدنيييتين منيم آتا بابالاريم بئجرديب. قادينلاری اينسان کيمی گؤروب، اونلاری سوسييال ايشلرينده موشاريکت ورئمه يی آذربايجان اؤولکه سی باشلاييب.


 آ کيشی منه تاريخ-ى نادری کيتابيندان يوخ، منه اؤز عاقيللی آنالاريمدان، بابالاريمدان سؤز آچ، بيليرسن منيم باغريمی موغوللار دليب، عوثمانليلار منی تالان ائديب ، قيريب، دئسپوتيک نيظاملار، قولدور ريضاخان کيمی منی سورگونلره آتيب، بو گون منی هر بير زاددان آرتيق دوشونجه، صولح سؤزو لازيمدير، قوی داها منی ريشمه هئچ بير کسين قانی آخماسين. سن الله گؤر منی بؤيوک تورک بابالاريم نه دئييب، آ کيشی قولاغ وئر، يونوس ايمره گر نه دئيير:


آديميز ميسکيندير بيزيم،

دوشمنيميز کيندير بيزيم

بيز کيمسه يه کين توتماريق
قامو عالم بيردير بيزه.




چاليش قازان يئ، يئدير،

بير کؤنول اله گتير.

يوز کعبه دن يئيره کدير،

بير کؤنول زييارتی.


سونرا آچ گؤزووو، ديلی اؤيره ن ، اوخو بيزيم، يازارلاری، شاعيرلری.

گؤر نه دئيير عمادالدين نسيمی تک اولو بابا:




"ای ديل! جهانه غورره مشو کيم قونان کؤچور

بير کؤپرودور بو دار-ى فنا کيم گلن کؤچور.

(عمادالدين نسيمی_باکی نشرياتی،۱۹۷۳.ص۲۴۳)


 آتا بابالاريميز بير مثل ايچره بيزه درين ياشاييش فلسفه سی بوراخميشلر، "ات وئرمه ده ن ، کوفته ايسته مه". بئله ده دئمک اولار کی اوول ميللتيوی تانی، اونون وارليق کامپونئنتلرين دوشون، اؤيره ن، او کامپونئنتلری بير به بير آراشدير، اؤز مووقئعيوی يوخلا، توز باسميش يوللاری تميزله، سوسوز زميلره بير سو بوراخ، بو آتا بابا يولون، بو آذربايجان ميللتينين وارليغين، دونيا مدنييتينده آدين، سانين اؤز تاريخين دوشون، بو گؤزل يولو هامارلا، بولاغلارين توتولان گؤزلرين آچ، قوی اوردان کئچن آداملار سوسوز قالماسين. دوش يولا.


 بونو دا دئييم کی، بو ميللتين ياراسی چوخدور. موغوللار داغيديب، عوثمانليلار قيريب، سينه ميز اوسته يئر وئرنلر، اؤز سينه ميزی ييرتيب، داها بسدیر، يئتر، قوی صولح سؤزو اوجالانسين، دوز دئييرسن، گل وئر ال اله، دوش يولا. بيزيم تاريخيميز يازيلا گره ک. باخ کئچميشيوه. گؤر يابانجی يازيچيلار نه دئيير، ويليام داگلاس اؤز يازيلاريندا، آذربايجانين آغير گونلرين تصوير ائدير، " فاطمه و کريمين دهشتلی حياتين آينا کيمی گؤسترير، نئجه تبريزين شوشه کيمی بوز باغلاميش قيش گئجه لرينده مجبور قاليب، ايتلرله برابر خيياوان قيراغيندا ياتسينلار. بونلار بيزيم سايکولوژوموزدا درين درين يارالار بوراخيبدير. بو گون سؤزله دوشونمه لی، کلمه گوجىيله دانيشمالی، قلم سيلاحىيله دؤيوشمه لىييك. سن ده گل بو يولدا بير سهمين اولسون. گؤر بيزيم بؤيوک موعاصير شاعيريميز بيزه نه ياديگار قويوبدور:


آنجاق دانه لرين سپيب گؤيردن،

آغاجلار، هئچ زامان فانی اولمايير.

اوزو چورويورسه گئدرسه الدن،

يئنی شؤيکه لرده دوروب ياشايير.

+++++++++

 بيزده شاعر دئين شؤيکه لره، شاخه لره قاتيليب، بو يولدا دوستلوق آختاريب، يولو گئدرلی ائديب، سئوينجه ساری ميللتيميزله يول سالاجاييق.

سورا بولوت قره چورلو سؤزون بئله دوام ائدير:

قوی بونو آنلاسين حيات باغيندا،

حاصيلسيز گؤيه رن، آزغين وفاسيز،

چيچکلر، جوجرمز باهار چاغيندا،

چوروموش يارپاغين تؤکمه سه پاييز.


 بيز بو گون او قودرتلی انديشه ، فيکير دالغاسينا قاتيليب، سؤز مئيدانين سولاييب، آذربايجان ميللتينين وارليغين ادب دونياسيندا ، تاريخده گؤرمه لىييك.


آکيشی، آييل سن غفلت يوخوسوندان. گؤر بيزيم داهی يازارلاريميز نه دئيير. هر نه وار بو اينساندادير، قودرتی اوندان آل، اونو تانی، قوی يالقيز اللر، ديدرگين ائللر ال اله وئرسين ، اينسان نامينه.

تاريخلرده اوخوموشوق،

گون ساچان زامان،

الينده ايشيقلانان بير چيراق،

کوچه لرده، حئيرتله دولانيردی،

او، اينسان آختارارميش.




مين ايللر کئچيب گئديبدير،

اؤز چيراغينی ياندير، زامان، همان زاماندير،

گل، گونشده کوچه لری دولاناق،

قوی آل قانا باتان اوره ک لرده،

اينسان آختاراق.


 "ات وئرمه ميش کوفته آختاريرسينيز"؟ هر نه الينيزدن گلير، آذربايجان ميللتينين وارليغين ، هووييتين، ايقتيدارين يوکسلتمک اوچون مئيدانا قويون. ايراندا ميليونلار آذربايجانلی بو گون بير اويانيش پروسئسی کئچيريرلر. بو گون او پروسئسين ان اؤنملی مرحله سی يازيلی ديل، مونسجيم پئداگوژی، بير ده بير توپلوم کيمی بير يئره توپلانيب، اؤز وارليغيميزدان مودافيعه ائتمکدير. بابک قالاسينين توپلانتيسی، آذربايجان ديلينه وئب سايتلار، گازئتلر، درنکلر، و بيرليکلر، هر پروژه دن اؤونجه، ايراندا آذربايجان خالقينين آرزولارين ترننوم ائديرلر. بير بيرينيزدن آرالی گزمک نه دير. بو نه سؤودادير. بير ديل، بير تاريخ، بير ميللت، موشترک کولتور، موشترک ايستکلر اولدوقجا، بو غووغا نه دير. دوستلوق زامانيدير. پيلانلاری صاباحا آتما، او ايشی ايندی گؤر، هئچ بير مؤعجوزه يوخدور. يالنيز ايش زامانيدير. سئوينج زامانيدير، بيرليک زامانيدير.


 سيز درين دوشونورسوزسه، بيزيم مثللريميزی بو گون عمل ائدرسينيز. ائل گوجو سئل گوجودور. آذربايجان ميللتی اؤزو دوشونور نه ائتسين.


 بو گون داها دوغروسو "عئشق"دؤورانيدير، هر کس اؤز وارليغين آختارير، اونو قورويور، اؤز وارليغينا عاشيقدير. دوغرودان دا نه دريندير بو دوشونجه. اينسان اولان دئمک اوول اؤز مووجودييتين، اؤز دوردوغو مووقئعييتينه اينانماليدير. بيزيم داهی آتا بابالاريميز اؤز اوشاقلارينا اؤيود وئرنده اونلارا "بصيرت گؤزون آچيب، دونيانی گؤرمکدن دئييبلر". دوغرودور، بصيرت گؤزو، پرده لری اورتادان قالديرار، اينسانی اؤز کيملييين اؤزونه تانيتديرار،بير يئنی پنجره اونون قارشيسيندا آچار. بصيرت گؤزو آچيق اولان اينسان حياتين معناسين دوشونوب، حيکمتله ، ايچری گؤزىيله سئير ائده ر. ائله بونا گؤره آذربايجانين ميستيک `mystic`ادبيياتيندا، ان اوول شاعير چيراغ الده آدام آختارماقدادير، او دا ويرانه لرده.


"خاکستر-ى عئشقم منه تحقيرله باخما،

مين گنج چيخار ظاهيره ويرانه ليييمدن.."


 بوردا بير درين عوممان وار. آذربايجانلی آيدينلاری، ضيياليلاری، يازيچيلاری اوول بو گؤوهری تاپيپ، اونو عزيز ساييب، دؤنه دؤنه اونا ايفتيخار ائتمه ليديرلر. بوردا اينسان يئنيدن دوغولور، اؤز وارليغين حيسس ائدير، اونا گووهنير، او ديله يارادير، دوشونجه لرين پارلاق اينجی کيمی بو ديلده، مئعمار کيمی هونر ژانرلاريندا ايشله ديرلر. يولا دوشور، بير گؤوهر کيمی ويرانه ليكدن قالخير، آوادانليق، سئوينج، حيات باغيشلايير، . آدين اؤولمز و آذربايجانين تاريخی آنتيتيسينی" entity"، دونيا ساحه سينده تانيتديرير، اونون وارليغين اؤز ياراديجيليغىيلا ابدیلشديرير. بو گون اوستاد شهريياری، حئيدر بابا يارادانی، آيری عاليملريميزی، عاشيق عبدولعلىنی، او ساز اوستاسين، آذربايجان ائللرينه شنليک وئره ن اينسانی، بولوت قره چورلو، سازيمين سؤزو مولليفينی، دوکتر فرزانه، آذربايجان باياتيلارين ديريلدن ديل شوناس عاليمی،....کيم بونلاری دانا بيلر.


 اونلار اؤز عمللرىيله، گئجه گوندوز يالنيز ياراديجيليقلارىيلا آذربايجان آدينا معنا باغيشلاييب، اونون دامارلاريندا قان کيمی جريانداديرلار. بو قان ياراديجيليق قانيدير، ياشاتما قانيدير، سئوگی جؤوهريدير، اؤلدورمه يوخ. کيمدير محممد فوضولينی دانا بيله. او اؤز اثرلرينده "اؤز آنا ديلينده يازديغی شئعرلرينه قول قاناد وئريب، بو سؤز اينجيلرينی آذربايجان ديلی آنلاشيلان بوتون اؤولکه لرده شؤهرتلنديريبدير. او عيرفانی غزللرينده، آذربايجان ديلينده ياراتديغی بديعی اثرلرده، اساس قووه محببتدير. بونا گؤره يوخاريدا دئديييم کيمی، آ کيشی، گؤزلريزی آچين، آذربايجانين آدين قالديرانلارا باخين، والله "ات وئرمه ميش کوفته الده ائديلمز". اولور بو گون بير سيرا آذربايجانچی بئله دوشونسون: آی قارداش بوراخ فوضولينی، يا بوراخ اوبيريسينی، اونون ياراديجيليغينين چوخ حيصصه سی عربجه، فارسجه ديللرينده ياراديليب! اونا گؤره من بو يازيمدا بير عومومی باخيشيم وار. "ائل دئييب، ائل اوچون ياشايانلارا. اونلارين بيري ده صمد بهرنگی اولوب ، اوبيريسی دوکتر رضا براهنی، و يوزلرجه آيريسی.
آمما مطلبين جؤوهری بير باشقا يئردن ريشه تاپير. بير خالقين مووجودييتين، اونون حوضورون درک ائديب، دوشونمکدن. اونا گؤره محممد فوضولينی ميثال چکديم. آذربايجان رئسپوبليکاسينين تانينميش آراشديريجيسی، حميد آراسلی بير ارزيشلی موقدديمه فوضولينين غزللرينه يازيب و او دونيا ساحه سينده تانينميش بير کاراکتئری دونيايا داها تانيتديريبدير. "اونون محببت ترانه لری بو گون اؤز يوکسک بديعی قودرتينی ساخلايير". زامانين کئچيشی، روزگارين توز تورپاغی بو سيرا اثرلری اسکی ائتمز. هر يئرده کی اينساندان نيشان وارسا، هر عصرده کی مدنييتدن اثر قالسا، بو اثرلر پارلاق اولدوز کيمی ادب گؤيونده نور سپه جک . اونا گؤره بو گون بو ارزيشلی و ائعتيبارلی فيکير محصوللارين آذربايجان خالقی قوريوب ساخلاماليديرلار.


منده مجنوندانفوزون عاشيقليق ايستئعدادی وار
عاشيق-ى صاديق منم٫ مجنونون آنجاق آدی وار

قيل تفاخور کيم سنين وار من تک عاشيقين
لئيلینين مجنونو،شيرينين اگر فرهادی وار


 منجه هر ميللت اؤز ادبی بديعی کنجينه سىيله ياشايير. آذربايجانين بو اونودولموش ادبيياتی يئنيدن دوغولور و معنا اولور. من بونا امينم کی گله جکده مينلر شئعر، ادب، و ديگر تاريخی اثرلر بو ديله يارانيب و آذربايجان اؤز موناسيب ، يئترلی مؤوقئعين دونيا راداريندا تاباچاقدير. فوضولينی تانيماق و اونو مکتبلرده تدريس ائتمک بير ايشدير. بوردا اينسان پوليتيکادان اؤنجه ده دورور. اينسان اؤز وارليغين معنا ائدير، اوز ديلىيله، اؤز دوشونجه سىيله.


عئشق سرگشته سىيم ، سئيل-ى سئرشئک ايچره يئريم

 بير حوبابم کی هاوادان دولودور پيرهنيم


 ويل دورانت دونيا تمددونون ۲۰ جيلدلی کيتابيندا بونا ايشاره ائدير کی "بشرييت تمددونو بوتون خالقلارين ايشتراکينين عاييدىدير." اونا گؤره بو گون آذربايجانين وارليغين چشيتلی ژانرلاردا دؤنه دؤنه نشر ائتمك موعاصير نسلين بورجودور. بو ژانرلار ادبی اثرلر، رؤوحانی شئعرلر، يازيلار و عئلمی يارديجيليقلاری ائحتيوا ائده بيلر.آذربايجان خالقينين ديلی، کولتورو، تاريخ بويو ياشانتی احوالاتی، بو ميللتين ادبی بديعی ساحه ده گؤردويو ايشلر ويل دورانت دئين دونيا تمددونونون بير پارچاسی حئساب اولور. بيز ده بو گون وارليق تئوريلرين، وارليق کامپونئنتلرين تانيييب، آذربايجانين صولح سئوه ن ميللتين، اؤز آتا بابالاريميزين زنگين ياشاييشين، ايفتيخارلارين بو گونکو دونيادا دوام ائتمه لىييك. اونلار بيزه دؤنه دؤنه تاپيشيريبلار کی: بوش سؤزدن هئچ زاد اله گلمز، هئچ بير آغاج ريشه سيز بيتمز،بوی آتماز، هئچ بير قارين يالنيز سؤزله دويماز، و هئچ بير ميللت ديلسيز آغيزسيزليقلا باشين دونيا مدنييتينه قالديرا بيلمز. ائله اونا گؤره داهی آنالاريميز دئيبلر، "يئتيمه وای وای دئيه ن چوخ اولار، آمما چؤرک وئره ن آز اولار". يالنيز اؤز کؤک اوسته دورماقلا، اؤز ريشه لرينين اوسته بئجه رن ميللت گوندن گونه بوى آتيب ديرچه لر. بيز ده گره ک بو گون او اؤيودلری آچيق گؤزله گؤره ك و ائشيدن قولاقلا دينله يک :"اوغلوم، قيزيم، ات وئرمه ميش، کوفته اله گلمز."




بيبليوگرافی :

موراجيعه ائله ديييم کيتابلار و قايناقلار

_آراسلی،حميد فوضولی غزللری. يازيچی نشريياتی، باکی
۱۹۸۲
_شهريار، اوستاد شهريارين تورکی ديوانی ، تئهران

_ميرزا،محمد حسين طهماسب پور شهرک "بهاريم گل" ۱۳۷۲

_تريبون درگيسی، نمره ۵_يای۱۹۹۹_ سوئد، ممی، عليرضا اردبيلی. يونيس شاميلی

_فرزانه، دوکتر محممد، باياتيلار، تهران

صفر قهرمانيان بير اينسان عؤمرونو حبسخانا‌دا قالاندان سونرا بو دونيادان کؤچدو. ميللتلرين تاريخينده و اونلارين درين کولتور و معنوی حياتلاريندا بير نيشانه‌لر، کودلار وار، کی تاريخ بويو ديللرده ازبر اولوب ابدی قالاجاقدير. زامانين گئچمه سی و دؤورانين دييشمه سی بو نيشانه لری ميللتلرين تاريخی صحيفه لريندن سيله بيلمز. هر ميللتين کيملييی ، وارليغی ، هووييتی و کاراکتئرلرين بو نيشانه لرله تانيماق دا اولا بيلر. صفر بو سيرادا آذربايجان تاريخيميزده بير نيشانه دير.

صفر خان ايران آذربايجانين بير بؤيوک قهرمان اوغلو اولاراق، گنج ايکن ظولمکار اربابلار و فئودال لارلا موباريزه يه باشلادی. صفر خان آذربايجان خالقىنين نيشانه سی اولاراق، ميللتيميزين ديلين، شرفين، وارليغين و تاريخين ۳۲ ايل شاه رئژيمينين حبسخانا لاريندا قورويوب ساخلادی. او بير بايراق کيمی هر بير زامان هاوالانيب، دايانيقلی، قودرتلی و محببتلی بير اينسان کيمی مينلر آزادليق يولون گئدنلره بايراقدار اولدو. صفرخانين آدی آذربايجان تاريخی، کولتورو و مدنييتينده بابک، ستارخان، خيابانی و باشقالاری کيمی حک اولونوب ياشاياجاقدير.

صفرخان بير آيکان کيمی ميللتيميزين سسين، آرزولارين و اونون ظولمه قارشی موجاديله ايدئالارين ترننوم ائدير. ۳۲ ايل سورگونلر، ايشکنجه لر دوستاقلاردان سونرا، صفرخان تئهرانين ائوين حبسخانا سيندان آزاد اولاندان سونرا، دوستلاريميزين چييينلری اوستونده چوخ حؤرمتله قارشيلاندی.

اونون سئويملی آذری ديلی، اينسان کاراکتئرلری، متانت و دؤزومو افسانه لرده قئيد اولماليدير. صفرخانين عؤمور سفری و حيات يوللاری بوتون ظولم آلتيندا قالان مولتی کالچير (نئچه مدنييتلی) اؤلکه لرده بير سمبول اولا بيللر. تاسسوفله صفرخان بير دئسپوتيک نيظامدان قورتولارکن باشقا بير اينسان تاپدالايان رئژيمله اوز اوزه اولدو.

صفرخانين ايدئالارين آذربايجانين گله‌جک نسيللری ديرله نديره جک . اونون سسی و مئهريبان باخيشی ائليميزه سئوينج و ايلهام وئرير . موعاصير شاعيريميز نه گؤزه‌ل بو ايدئالاری سؤيله ميشدير:

کاش کدر آلمايا يئر کوره‌سينی
اينسانلار غوصصه‌يه دولمايا بئله
هامی سئوگی دئييب سئوگی ائشيده
داغلی بير اوره‌ک ده اولمايا بئله
هر باخيش هر دوداق هر ديل هر آغيز
پايينی سئوينجله داشييا بيله.......
(عليرضا ميانالی)

آذربايجانين ضيياليلاری و باشقا عدالت پرور و صولح سئون وطنداشلاريميز اونون تورپاغا تاپشيرما مراسيمينده ايشتيراک ائديب و حاضير اولدولار. يوزلرجه توپلانتی، چيخيش و مجليس بو ايلهام وئره‌ن اينسانين حاققيندا تشکيل وئريلدی و يازيلار يازيلدی. سؤزومون سونوندا بونا اشاره ائديم کی صفرخان حاققيندا لازيم اولان تديبرلر و اونا لاييق خيدمتلر عمله گلمه‌دی. يالانچی ايرانچيلار واقتی غنيمت بيليب ، صفرخانی وفات ائدندن سونرا دا راحات بوراخماييب، اونا تؤهمت وورورلار

هر حالدا، سعادت و آزادليق اولدوزو وطنيميزده دوغان زامان صفرخانين آدی و اونون کاريسماتيک کاراکتئری داها ديللره دوشوب و ائللر ايچينده ياييلاجاق.
روحو شاد و آدی ابدی قالسين.

سـكوت چـرا؟
حميد داديزاده

وقايع چنان سريع می‌گذرند و رويدادها پشت سرهم شتابناک چنان در حرکتند که انسان‌ها در می‌مانند که در اين رهگذر تند حوادث چگونه واکنش نشان دهند. امروزها خبر مرگ صفرخان يکی از اين رخ‌داده‌ها بود که بخش وسيعی از رسانه‌های تصويری و شنيداری خارج از کشور از طرح آن خودداری کردند و علی‌رغم اينکه برخی از اين رسانه‌ها آذربايجان را قلب ايران و کردستان را مهد تمدن ايرانی می‌نامند از ذکر صريح و روشن رويدادهای اين مناطق به حاشيه رانده شده هنوز هم امتناع می‌کنند. گردانندگان تلويزيونهای باورمند به بازگشت نظام موروثی حتی از ذکر خبر درگذشت صفرخان خود داری کردند و تنها آقای ب. صوراسرافيل لطف خود را شامل اين فرزند قهرمان ايران نمودند و با اطلاق واژه هايی چون اجنبی پرست، وطن فروش و آدم کش صفرخان را به باد دشنامهای سخيف گرفتند. آقای صوراسرافيل که بيش از دو دهه است که از مرزهای ايران در خارج است به کسی اتهام اجنبی پرست و مزدرو ميزند که ۳۲ سال در سراسر ايران زندانی بود و حتی در خارج از وطن خويش زندگی نکرد و هنگام مرگ آثار ضربات آدم کشان دو رژيم بر بدن او هويدا بود. ايران پرستی دروغين آنها به انها اين اجازه را نداد که از حقوق ابتدايی يک ايرانی، که دهه ها زندانی رژيم گذشته بود، حتی به طور سطحی پس از وفاتش، سخنی به ميان آورد. اما من خيلی ساده برای نسل جديد که از طريق رسانه‌های الکترونيکی به اين نوشته‌ها دسترسی دارند و دارای وجدان بيدار و روحی پاک و بی‌غرض هستند عظمت کار صفرخان يا صفر قهرمانيان را با مثال زندگی خودم توضيح می‌دهم:

حوالی آذرماه ۱۳۲۷ صفرخان روانه زندان‌های آريامهر می‌شود و من چشم به جهان می‌گشايم و ۲۵ آبانماه ۱۳۵۷ که صفرخان از زندان اوين تهران آزاد و به تبريز می‌آيد، من تحصيلات دانشگاهی‌ام را تمام کرده، سربازی رفته و شش سال هم معلمی کرده بودم. سفر زندگی صفرخان را من اين گونه و با اين تمثيل بيان می‌کنم و چه خوب از خود صفرخان بشنويم: «من بير انسان عمری زندانلار گوشه لرينده تالميشام» من به اندازه طول عمر يک انسان در گوشه زندان‌ها مانده‌ام. اما صفرخان برای من در جهان امروز و با ويژگی‌های جديد، چه مفهومی دارد:

در بررسی نمادهای برجسته فرهنگ و نشانه‌های هويت مليت‌های محروم در جوامع چند فرهنگی چون ايران، صفرخان به عنوان نماد و سمبل بارز يک مليت به حاشيه رانده شده است، مليتی که سياست‌های فرهنگ‌زدايی acculturation و استحاله‌گری در فرهنگ حاکم تلاش دارد از مطرح شدن اين نشانه‌ها و نمونه‌ها بپرهيزد. صرف نظر از اين که حرکات فرقه دموکرات آذربايجان، در آن مقطع حساس و پيچيده تاريخی، که استالينيسم بر انديشه‌ها حاکم بود، چه مسيری را می‌خواست طی کند، چهره‌های ماندگار و يادگارهای زنده آن دوران در شهرهای آذربايجان، از زنده‌دلی، شادمانی، پرمهری، جو صلح آميز و آشتی‌جويانه در عرصه روانی و از فعاليت‌های ماندگار در عرصه اقتصادی و بويژه تعليم و تربيت به زبان اصيل مردم آذربايجان، در آن مقطع يک ساله سخن می‌گويند. صفر خان نمادی است اصيل از فرهنگ و هويت مردم آذربايجان، نمادی که از سده‌ها و دهه‌ها قبل در معرفی موجوديت فرهنگی و شخصيت تاريخی مردم آذربايجان توسط ديگر نشانه‌های برجسته اين سرزمين همانند اسطوره‌هايی خودنمايی می کنند، همانند بابک خرمدين، ستارخان، باقرخان، شيخ محمد خيابانی، بهرنگی و ديگران که فهرست همچنان ادامه دارد. بنابراين صفرخان نمادی است از مقاومت يک ملت ديرسال که فرهنگ و هنر و پروسه توسعه و شکوفايی‌اش دچار «يخبندان‌های تاريخی» يعنی وقفه‌های ديکتاتوری شده است. مقام موقعيت صفرخان را بيش از همه مردم آذربايجان با گوشت و پوست خويش لمس می‌کنند. صفرخان يک متن است. متنی که فرزندان آذربايجان هرروز او را خوانده و از نو معنی خواهند کرد. متنی ماندگار در دل تاريخ و اعماق آرزوهای مردم. او همچنان پرچمی است که مدام در اهتزاز است. هرچند که ميل به کتابخوانی نداشت و چهره‌اش رنگ روشنفکری نگرفت و ۳۲ سال زندان و جو مختنق دوره جوانی‌اش او را از علم و دانش محروم کرد، اما وجود او، حضور او و زبان شيرين آذربایجانی او متنی است روان، از هر متن ادبی خواناتر و از هر نغمه‌ای زيباتر، که نام او را چوپانان در سينه‌کوه‌های آذربايجان و دهقانان در قعر دره‌ها و دامن تپه‌ها سر خواهند داد و عاشقان آذربايجان در سازهای خويش از سوز مرگ فرزند زبان بسته خويش خواهند نواخت.

صفرخان هرچند به کل مردم ايران و نيز به مليت‌های رنج کشيده جهان تعلق دارد، اما فقر فرهنگی جامعه ما و طوق‌های تيز شونيسم مضاعف حاکم هرگز امکان رشد و پيشرفت به اين انسان آزاده را نداد و او را در دو دهه اندی اخير در کنج خانه نگه داشت.

صفرخان در خصلت‌نگاری فرهنگ ايران يک فرد نيست، بلکه يک پديده است. او نماد اعتراض به جرثومه و تنديس ديکتاتوری است که موجوديت زبانی، فرهنگی و اصالت خلقی را به رسميت نمی‌شناسد. صفرخان را بايد در قلب و دل ميليون‌ها دهقان، روستايی و محرومان کوره‌پز خانه‌ها و خوش‌نشينانی جست که همچنان از حقوق طبيعی و از ابتدايی‌ترين مزايای شهروندی مدرن محرومند. در شهرها و روستاهای خويش دسترسی به ابتدايی‌ترين خدمات فرهنگی، ادبی و هنری به زبان خويش را ندارند، سياستی که سبب عقب‌ماندگی و توسعه نيافتگی اقتصادی و از سويی خجلت‌زدگی و روان‌پريشی مليت بزرگی است. آنان با زبان حال خويش، اين پرسش را دارند که چرا در جامعه‌ای که از هر دو نفر يک نفر آذرربایجانی است، امکانات قانونی برای رشد مدنيت و حقوق شهروندی آنان به رسميت شناخته نشده است؟ مقاومت‌های صفرخان‌ها، تلاش‌های بهرنگی‌ها، ايستادگی‌های ستارخان‌ها و ديگران گام به گام شکوفه‌های شکوفندگی فرهنگی اين خلق و ساير مليت‌های دربند را بارور می‌کند و نسل نو در حال زايش و رويش است که روی‌کردی دگرگونه با مسايل فرهنگی و هويتی دارد. روی کردی که از فردايی صلح آميز، آشتی‌جويانه و وحدت طلب دارد. رشد و گسترش نشريات به زبان‌های غير‌رسمی، طرح مداوم ضرورت طراحی اورتوگراف و الفبايی جديد برای اين زبان توسط کارشناسان و زبان‌شناسان و تلاش‌های متخصصين زبان و ادب بسیار غنی ترکی آذربایجانیدر بازخوانی فرهنگ اين مليت اصيل نشان از اين سخن نيک دارد. بهرحال صفرخان اين نماد حضور مداوم زبان شيرين ترکی آذربایجانی و فرهنگ قديم آن و اين سمبل مقاومت در برابر استبداد در قلب و در آرزوهای ميليون‌ها انسان محروم از فرهنگ و زبان خويش زنده است.

طغيان صفرخان عليه ظلم ارباب‌ها و فئودال‌ها و ژاندارم‌ها هرچند سفر زندگی او را به زندان‌ها کشاند، اما صفرخان آن قدر زنده ماند تا قدر‌شناسی فرزندان سرزمين خويش را نظاره‌گر باشد. او آن قدر زنده ماند تا چهره‌های مصمم و پيگير جوانان آزاديخواه آذربايجان را ببيند که با گام‌های مطمئن در پی اثبات هويت انسانی و اصالت خويشند.

به ياد عاشيق عبدولعلی که از پيش ما به خانه ابدی شتافت ، عاشقی که عاشقانه زيست و آثار ماندگاری از خود به يادگار گذاشت. نسل قبل از انقلاب با صدای گرم او آشنايند که دو بيتيها را با ترجمه زنده ياد س. سلطانپور اجرا کرد. درود

عاشيق عبدولعلی ده گئتدی

ائشيتديم عاشيق عبدولعلی ده گئتدی، ائشيتديم عاشيق عبدولعلىنين سازينين سسی کسيلدی، ائشيتديم عاشيق عبدولعلىنين جسدی تورپاغا تاپشيريلدی. والله من نه دئييم بو پاسيفيک دنيزينين کناريندا، يالنيز بونو دوشونوره‌م کى عاشيق عبدولعلىنين سازينين سسينى نه شاهين توپ توفنگی ساواکی سوسدورا بيلمه دی نه ده ايسلامی حاکيملرين فتواسی. عاشيق عبدولعلی حقيقتده بير ائل عاشيغی کيمی ياشادی و آدی ابدی قالدی. عاشيقين وفاتيندان سونرا اونا رحمت ايسته مكدن سونرا سؤزومو عاشيقلارين سؤزىيله دوام ائتمك ايسته ييرم . عاشيق عبدولعلی دده دن بيلييه چاتماميشدی اونا گؤره ده ائلين قدرينی بيليردی.

تبريزين اينالی اته ييندن، گجيل قاپيسينا قدر، تبريز، اهر،کلئيبر،خودافرين، و قارا داغ ماحاليندا عاشيق عبدولعلی سينه لرده ياشايير،عاشيق عبدولعلی نورمال منطيقلی و آرام بير اينسانيدى، سئويملی بير اينسان .آرام کاراکتئرلی. بونا گؤره ده هر بير زامان دومانلی تبريزده عؤمور بويو ياشادی، ياراتدی و عاشيقليق صنعتين و هونرين داها يوکسلتدی.

عاشيق عبدولعلی ده گئتدی. او دا قافيله يه قاتيشدی و آدی آذربايجان خلقينين شيفاهی ادبيياتيندا ثبت اولدو. اونون يادی خاطيره سی و ايناملی ووجودو بيزيم تاريخيميزده حک اولدو.

من ونکوور شهرينده اونون رحمته گئتمه سين ائشيتديم بير لحظه دوردوم دوشوندوم، خيالا دالديم ، فيکره گئتديم و اؤز اؤزومه دئديم ائ وفاسيز دونيا . سونرا اوستاد شهريارين قاليجی اثری ديليمده سسلندی:

حئيدر بابا دونيا يالان دونيادير

سوليئماندان نوحدان قالان دونيادير

هر کيمسه يه هر نه وئريب آليبدير

افلاطوندان بير قورو آد قاليبدير

هر زاددان اؤنملی عاشيق عبدولعلىنين ووقاری و عاشيقليغا حؤرمتيدير. بونا گؤره او اينسان ايللر بويو چاليشدی سازين سسلنديردی و بو صنعتی گنج عاشيقلارا اؤرگتدی. ايندی ده هله قولاغيمدادير. بير گون تبريز شهرينده عاشيقلار قهوه سينده بير دوبئيتی داغچيلارين عئشقينده اوخودو:

بينه لری چادير چادير چوخ گئچميشم اؤزوم داغلار

ايلهامينی سيزدن آليب منيم سؤزوم سازيم داغلار

عاشيق عبدولعلی تورپاق اسيری اولسا دا اونون اثرلری ايللر بويو سينه لرده سسلنه جكدير. تبريزده عاشيق صنعتىنی سئوه نلر و اوستادين دوستلاری بوتون آذربايجاندان چوخ حؤرمتلی بير مراسيمله عاشيقی اؤز ابدی ائوينه يئتيرديلر. عاشيق عبدولعلىنين خاطيره سی ياشاياجاقدير

حميد داديزاده

سه شنبه ۷ مرداد ۱۳۸۲ – ۲۹ ژوئيه ۲۰۰۳

فلسفه اصلی حاکمان جبار در قطع ارتباط انديشه‌ورزان و پديد آورندگان آثار خلاقه با مردم خبر از نقش آگاهکرانه ادبيات و هنر متعهد در جوامع بشری دارد. در ايران تاريخن استبداد زده نيز دستگاههای ديکتاتوری به انواع لطايف و حيل تلاش در خاموش کردن صدای اين راهيان انديشه داشته‌اند ، اما با وجود انواع فشارها و سرکوبها وتبعيدها آفرينندگان آثار و انديشه‌ورزان ، هر چند بهای گرانی پرداخته‌اند، اما از حرکت باز نمانده‌اند. يکی از اين چهره ها دکتر رضا براهنی است، که تا کنون کارنامه ارزشمند استاد به زبانهای فارسی، انگليسی، فرانسوی، تا آنجا که من ميدانم، گفته شده مگر به زبان خود استاد، زبان ترکی آذربايجانی، زبان ميليونها نفر از مردم آذربايجان، مرز و بومی که رازهای پر شکن آن خمير مايه اصلی انديشه و بن مايه آثار اين چهره شاخص ادب و هنر معاصر است ، جا دارد که اين داستان به کرات گفته آيد و آثار ماندگار او نيز به اين زبان برگردانده شود.
سعه صدر "اخبار روز" در نشر معدود نوشتار من به زبان ترکی آذربايجانی جای قدردانی دارد .



پارلاق اولدوزم ادب گويونده
دئسپوتيک نيظاملارين بير فلسفه‌سی وار و او دا ضيياليلاری ، ضيياليلارين نفسينى، کسکين سسينى اؤز ائشيدنلريندن اوزاقلاشديرماقدير. بو جور سيستئملر چاليشير، و چاليشيرلار انتئلئکتوئللرين، ضييالىلارين و سئويملی يارادانلارين ايرتيباطينى خالقينان قيرسينلار، ائله ديل ممنوعييتی٫ فيشار٫ سورگون ٫ حبسخانا بو قونودا معنا تاپير. آمما دؤورون ايستکلری ، زامانين ايقتيضاسی دييشميش و بو گون اينسانلار انفورماتيک دؤورونده ياشايير و اونودولموش ميللتلر ، آيری يئرده دئديييم کيمی، بير کولتورل رونئسانسدا ياشايير و آذربايجاندا بابک قالاسينين توپلانتىسی منيم بو سؤزومه آيدين دليل حئساب اولور، دونيا بير دنيز کيمی دالغالانير و دييشير.

بيزيم ضيياليلاريميز بو گون هاردا اولورسا اولسون، اونلار يوزلر ايلگىيله اؤز آنا يوردونا، آنا ديلينه باغلانيرلار، بو ضيياليلارين بيريندن سؤز آچمالىيام، او دا دوکتور ريضا براهنىدير، دوکتور براهنی نين يازيلاری حققينده چوخلو سؤزلر اينگيليسجه٫ فيرانساجا٫ فارسجا و باشقا ديللره يازيليب و اونون ادبی ژانرلاردا آراشديريجی ايشلری، تدقيقاتی دؤنه دؤنه دئييليب و دئييله جكدير. آمما بيزيم بورجوموزدور بو گون اوستادين اؤز آنا سئويملی آذربايجان ديلينده دانيشاق، واللاه بو ديلده ريشه لر بيرله شير، حيسسلر دريندن قاينير، کؤنوللر تاريخدن خبر وئرير، و يازيچىنين اوره‌ک تئللری ساوالاندان آشير، بوزغوشو گئچير، سارابی گئريده قويور و تبريزه گئدير، يول اوستونده هشتری ماحاليندان بير سولطانا سالام دئيير، سهندين يام ياشيل سينه‌لرينده بير دينجه لير، ائل اوبالارينان گؤروشور، گئنه يولا دوشور٫ گلير گلير و گلير دورمادان. بو يولدا٫ بو دانيشقلاردا٫ بو قوجاقلاشمالاردا بيزيم يازيچی ايلهام آلالی اؤز آنا يوردونون سيرلرين اوره‌يينه يازير . مينلر صحيفه توپلور، انيش يوققوشلاری داهی دوشونجه سىيله دالا قويور٫ خيال يئلکه‌نين هاوالانديرير، يولو داوام ائدير و بير گون بو آنا يوردونون سيرلرين بير باشقا ديلده "رازهای سرزمين من" آدلی رومانيندا يازسين نشر ائتسين.

بو اولدوز آذربايجان گؤيونده پارلير، يولا دوشور٫ بولاق کيمی آخير٫ ايلهامين اينسانلاردان آلير، قولاق آسير، زاماندان مئساجينى آلير و ائليميزين ياشاييشينى گؤرور،کولتورونو آراشديرير، قادينلارين حياتينى نظردن گئچيردير، زامانين آيناسی گوزگوسو اولور. دئسپوتيک نيظامين زنجيرلرينى کوره‌يينده چکير، اؤز آذربايجان تورک ديلينده دوشونور، آمما ياساق و ممنوع اولدوغونا گؤره "فرهنگ مذکر" آدلی کيتابدا زامانينى تصوير ائدير. بو اولدوز اوستاد براهنىدير. بير گون تبريزده دير، تبريز اونيوئرسيته سينده دانيشير، بير گون تبريزين اينالىسيندادير، بير گون حبسخانادان سسی گلير، او بيری گون تئهراندا ياشير، شاهليق دييشير، صفرخانلار حبسخانادان چيخير . بو دفعه دين ساتان فقيه لرله اوز اوزه گلير، يازيچيلار بيرلييين قورولماسينا چاليشير، قاليجی تئکستلر، متنلر دوکومانتلار يازير، ممنوعه يوللارا گئدير، گئنه سسی حبسخانادان گلير، آمما اونون شئعر، ادب و يازی کروانينى بو مانئعلر ساخلايا بيلمير. اوستاد براهنی حبسخانادان حبسخانايا٫ شهردن شهره يايلاق قيشلاق ائدير، قلم اهلينه بير بؤيوک اولگو٫ آذربايجان خالقينا بير ايفتيخار اولور. کانادادا يازيچيلار بيرلييينه صدر اولور، اؤز ريشه لرين درينليكده اکير، گوندن گونه سسی، و نفسی ايستی، اوجا گلير و يوکسه لير. بيز اوستادا اوزون عؤمور و اوغورلار ايسته ييريک